فرهنگ

جنایات یهود

mfarhang — Mon, 09 Nov 2009 20:24:10 GMT

در سال 1823 میلادی روز عید فصح در شهر (Valisob) واقع در شوروی سابق کودک دوساله ای ناپدید شد و پس از یک هفته جستجو جسد بیجان او را در یکی از لجن زار های خارج شهر پیدا کردند. آثار فروبردن میخ و وسزن بر روی جسد نمایان بود ولی قطره ای خون بر لباسهای آن کودک وجود نداشت زیرا پس از تحقیقات معلوم شد جسد را پس از قتل شسته بودند!

خانمی که تازه یهودی شده بود و یکی از متهمین این جنایت بود در اعترافات خود چنین گفت:

ما از طرف یهود مامور شدیم که این کودک مسیحی را ربوده و در ساعت معینی در منزل یکی از آنها حاضر کنیم.

هنگامی که ما با این کودک وارد منزل شدیم دیدیم همه دور میزی نشسته و منتظر ما هستند.

کودک را روی میز گذاشته و با شکلات و بیسکویت و شیرینی او را سرگرم نمودند وقتی کودک بیچاره مشغول خوردن شد یکی از آنها میخ تیز و درازی در ران پای او فرو برد.

صدای دلخراش کودک بلند شد و هراسان به یکی از آنها پناه برد او نیز نامردی نکرد و با سوزن درازی که در دست داشت کمرش را مجروح کرد، کودک دوباره فریادی زد و به سومی پناه برد او هم سینه اش را سوراخ نمود و خلاصه به اندازه ای میخ و سوزن در بدن او فرو کردند که روی همان میز جان سپرد.

سپس خون هایش را در شیشه کرده و به خاخام بزرگ دادند. – توجه داشته باشید که خاخام بزرگ از این خون برای درست کردن خمیر نان عید استفاده می کند و حتما بایستی این نان در نزد او باشد.- (خطر الیهودیه العالمیه علی الاسلام و المسیحیه: نقل از کتاب الکنز المرصود فی قواعد التلمود، چاپ بغداد 1899، ص90)

قرب الهی

mfarhang — Mon, 26 Oct 2009 20:15:18 GMT

مفهوم قرب و تقرب به خدا

تلخیصی از:

علامه سيد محمد حسين حسيني طهراني، الله‌شناسي، قسمت پانزدهم: معنای تقرب به خدا

بايد دانست‌ كه‌ چون‌ تقرّب‌ بنده‌ به‌ خداوند عزّوجلّ حاصل‌ گردد حجابهاي‌ نفساني‌ او از ميان‌ برداشته‌ مي‌شود. قرب‌ به‌ خدا يعني‌ بي‌پرده‌ بودن‌. تقرّب‌ به‌ خدا يعني‌ انجام‌ دادن‌ فعلي‌ كه‌ موجب‌ رفع‌ حجاب‌ شود.

تمام‌ عباداتي‌ را كه‌ انجام‌ مي‌دهيم‌ بايد به‌ نيّت‌ تقرّب‌ به‌ سوي‌ او بوده‌ باشد، و گرنه‌ آن‌ عبادت‌ باطل‌ است‌ و به‌ پشيزي‌ ارزش‌ ندارد، گرچه‌ پيكره عمل‌ درشت‌ و چشمگير بوده‌ باشد.

قرب‌ به‌ خداوند، قرب‌ مكاني‌ و يا زماني‌ و يا سائر امور طبيعي‌ نيست‌. چرا كه‌ خداوند محلّي‌ ندارد تا انسان‌ بدان‌ محلّ نزديك‌ گردد . و در زماني‌ واقع‌ نمي‌باشد تا انسان‌ بدان‌ زمان‌ خود را نزديك‌ نمايد. مكان‌ و زمان‌ و سائر عوارض‌ و جواهر ، مخلوق‌ و آفريده خدا هستند، و در مشت‌ قدرت‌ وي‌ قرار دارند. وَالسَّمَـاوَات مَطْوِيَّـٰتُ بِيَمِينِهِ.⁽¹⁾

در اثر كردار ستوده انسان‌ ، خداوند حجاب‌ را از چشم‌ او برمي‌گيرد امّا ميان‌ نفس‌ انسان‌ و خداوند حجابهائيست‌ ، بلكه‌ هفتاد هزار حجاب‌ است‌ . و هر عملي‌ را كه‌ انسان‌ انجام‌ دهد ، خواه‌ فعل‌ طاعت‌ بوده‌ باشد خواه‌ ترك‌ معصيت‌ ، اگر از روي‌ قصد قربت‌ و نيّت‌ نزديكي‌ به‌ وي‌ باشد، يك‌ عدد از حجابها را بر مي‌دارد يعني‌ نفس‌ انسان‌ يك‌ مرحله‌ به‌ خداوند نزديكتر مي‌شود و خود را روشن‌تر مي‌نگرد، و قساوت‌ و ظلمات‌ دروني‌اش‌ را كمتر و سبكتر احساس‌ مي‌نمايد؛ تا رفته‌ رفته‌، بنده‌ جميع‌ حجابهايش‌ از بين‌ مي‌رود و ميان‌ وي‌ و خداي‌ وي‌ هيچ‌ فاصله‌ و بعد نفساني‌ باقي‌ و برقرار نمي‌ماند.

آنگاه‌ است‌ كه‌ وي‌ با چشم‌ خدا مي‌بيند، و با گوش‌ خدا مي‌شنود، و با زبان‌ خدا سخن‌ مي‌گويد . يعني‌ ديگر چشم‌ او چشم‌ او نيست‌، چشم‌ خداست‌. و گوش‌ او گوش‌ او نيست‌، گوش‌ خداست‌. و زبان‌ او زبان‌ او نيست‌، زبان‌ خداست‌.

و به‌ عبارت‌ بهتر چون‌ جميع‌ صفات‌ و افعالي‌ را كه‌ تا بحال‌ به‌ خود از روي‌ استقلال‌ نسبت‌ مي‌داده‌ است‌، عنوان‌ استقلال‌ آن‌ از ميان‌ برداشته‌ شده‌، و آتش‌ زده‌ گرديده‌ و خاكسترش‌ هم‌ به‌ باد فنا رفته‌ است‌، و در وجود و صفت‌ و فعل‌ او جز عنوان‌ آيتيّت‌ و مرآتيّت‌ چيزي‌ بجاي‌ نمانده‌ است‌، فلهذا خداوند است‌ كه‌ در اين‌ مرآت‌ درخشيده‌ است‌، و از دريچه اين‌ بنده‌ اظهار هستي‌ مي‌كند. و از چشم‌ اوست‌ كه‌ مي‌بيند، و از گوش‌ اوست‌ كه‌ مي‌شنود، و از زبان‌ اوست‌ كه‌ تكلّم‌ مي‌كند، و با پاي‌ اوست‌ كه‌ راه‌ مي‌رود، و با انديشه اوست‌ كه‌ فكر مي‌نمايد، و از عقل‌ اوست‌ كه‌ ادراك‌ مي‌كند. پس‌ خداوند موجود است‌ و بس‌. و خداوند بينا، و شنونده‌، و گوينده‌، و راه‌ رونده‌، و تفكّر كننده‌ ، و ادراك‌ نماينده‌ است‌ و بس‌.

در اينجاست‌ كه‌ عارف‌ بلند پايه ما: شيخ‌ محمود شبستري‌ أعلي‌ الله‌ مقامه‌ مي‌فرمايد:

چو نيكو بنگري‌ در اصل‌ اين‌ كار هم‌ او بيننده‌ هم‌ ديده‌ است‌ و ديدار

حديث‌ قدسي‌ اين‌ معني‌ بيان‌ كرد فَبي‌ يَسمَعْ وَ بي‌ يُبصِرْ عيان‌ كرد⁽²⁾

شرح‌ لاهيجي‌ حديث‌ « فَبِي‌ يَسْمَعُ وَ بِي‌ يُبْصِرُ » را شارح‌ ارجمند «گلشن‌»: شيخ‌ محمّد لاهيجي‌ در شرح‌ اين‌ دو بيت‌ فرموده‌ است‌:

چون‌ هر چه‌ هست‌ ، به‌ حقيقت‌ همه‌ هستي‌ حقّ است‌ و غير او هيچ‌ نيست‌ ، فرمود كه‌: متن‌:

چو نيكو بنگري‌ در اصل‌ اين‌ كار هم‌ او بيننده‌ هم‌ ديده‌ است‌ و ديدار

يعني‌ چون‌ در اصل‌ اين‌ كار كه‌ هستي‌ مطلق‌ ، حقّ است‌ و غير او موجود نيست‌ نيكو بنگري‌ و تأمّل‌ و تدبّر نمائي‌ ، بداني‌ كه‌ غير از حقّ نيست‌ . و بيننده‌ كه‌ شخص‌ نگرنده‌ مراد است‌، و ديده‌ كه‌ انسان‌ است‌، و ديدار كه‌ روي‌ است‌ كه‌ در آينه‌ نموده‌ شده‌ كه‌ عكس‌ باشد بلكه‌ آيينه ديگر كه‌ اعيان‌ ثابته‌اند ؛ همه‌ يكي‌ است‌ و حقّ است‌ كه‌ به‌ جميع‌ صور ظاهر گشته‌ و هرجا تجلّي‌ ديگر نموده‌؛ چه‌ در تجلّي‌ اقدس‌ به‌ صور اعيان‌ ثابته‌ كه‌ صور معقوله اسماء الهيّه‌اند كه‌ در علمند ، به‌ صفت‌ قابليّت‌ ظهور يافته‌، و به‌ تجلّي‌ مقدّس‌ كه‌ تجلّي‌ شهودي‌ مراد است‌ به‌ صورت‌ آن‌ اعيان‌ بحسب‌ استعدادات‌ ايشان‌ در عين‌ ظاهر شده‌ است‌.

عشق‌ هر دم‌ ظهور ديگر داشت زان‌ كند نقش‌ مختلف‌ پيدا

هر دم‌ از كوي‌ سر برون‌ آرد روي‌ ديگر نمايد او هر جا

و اين‌ «مقام‌ أحديّةُ الجمع‌» و «مقام‌ محمّدي‌» است‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ كه‌ حقيقت‌ وحدانيّت‌ در مظهر فردانيّت‌ ظاهر شود ؛ كه‌ وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ رَمَي‌'.⁽³⁾ إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَهَ.⁽⁴⁾

چون‌ متانت‌ و استحكام‌ مكشوفات‌ به‌ شواهد دلايل‌ نقلي‌ است‌ ، فرمود كه‌: متن‌:

حديث‌ قدسي‌ اين‌ معني‌ بيان‌ كرد فَبي‌ يَسمَعْ وَ بي‌ يُبصِرْ عيان‌ كرد

حديث‌ قدسي‌ آنستكه‌ معني‌ آن‌ بي‌واسطه‌ از حقّ به‌ پيغمبر فرود آمده‌ باشد.⁽⁵⁾ و عبارت‌ اين‌ حديث‌ قدسيّ كه‌ در اين‌ بيت‌ فرموده‌ اين‌ است‌ كه‌:

لَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ إلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّي‌ أُحِبَّهُ ، فَإذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ لِسَانَهُ وَ يَدَهُ وَ رِجْلَهَ. فَبِي‌ يَسْمَعُ وَ بِي‌ يُبْصِرُ وَ بِي‌ يَنْطِقُ وَ بِي‌ يَبْطِشُ وَ بِي‌ يَسْعَي‌. و في‌ روايةٍ: وَ بِي‌ يَمْشِي‌.

يعني‌ هميشه‌ بنده‌ نزديك‌ مي‌شود به‌ من‌ به‌ نوافل‌ يعني‌ به‌ طاعات‌ و عبادات‌ نافله‌ مثل‌ نماز غير فرض‌، و روزه‌ غير رمضان‌، و قرائت‌ قرآن‌، و تسبيح‌، و ذكر، و فكر ، و توجّه‌ تامّ به‌ مبدأ ، و معاونت‌ فقرا و مساكين‌ و غيرها، تا وقتيكه‌ من‌ او را دوست‌ دارم‌. و چون‌ من‌ او را دوست‌ داشتم‌، من‌ گوش‌ او باشم‌، و من‌ چشم‌ او باشم‌، و من‌ زبان‌ او باشم‌، و من‌ دست‌ او باشم‌ ، و من‌ پاي‌ او باشم‌. پس‌ به‌ من‌ شنود، و به‌ من‌ بيند، و به‌ من‌ گويد، و به‌ من‌ گيرد، و به‌ من‌ رود.

محبّت‌ خدا به‌ عبد تجلّي‌ و رفع‌ حُجب‌ است‌ ؛ و محبّت‌ عبد به‌ خدا انجذاب‌ سرّ اوست‌ بدانكه‌ نزد كاملان‌ عارف‌، محبّتِ حضرت‌ صمديّت‌ مر بنده‌ را ، عبارتست‌ از تجلّي‌ نفحات‌ الطاف‌ ربّانيّ كه‌ از مَهَبّ بَوادي⁽⁶⁾‌ عنايت‌ بواسطه تلاطم‌ امواج‌ درياي‌ ارادت‌ كه‌ برزخ‌ غيب‌ و شهادت‌ است‌، و از اصول‌ ايجاد اكوان‌ و مفاتيح‌ غيب‌ اعيان‌ است‌، منبعث‌ مي‌گردد. و با مظاهر ظاهره‌ و مجالي‌ زاكيه‌ كه‌ قوابل‌ آثار قدسي‌ و حوامل‌ أسرار اُنسي‌اند تعلّق‌ مي‌گيرد، و مراياي‌ بواطن‌ مستعدّان‌ قبول‌ فيض‌ جمالي‌ را از كدورات‌ آثار مجالي‌ جسماني‌ و ظلمت‌ غبار شهوات‌ نفساني‌ پاك‌ مي‌گرداند. و بواسطه رفع‌ حجابِ عوايق‌ و علايق‌ ، و دفع‌ عذاب‌ قواطع‌ و موانع‌ ، به‌ بِساط‌ قرب‌ مي‌رساند؛ و جانهاي‌ مُتعطِّشانِ زلال‌ وصال‌ را در مقام‌ شهود ، لذّت‌ شراب‌ روح‌ انس‌ مي‌چشاند.

و محبّت‌ بنده‌ حقّ را ، عبارت‌ است‌ از انجذاب‌ سرّ سالك‌ مشتاق‌ ، به‌ تحصيل‌ اين‌ معاني‌ كه‌ منشأ سعادات‌ طالبان‌ و منع‌ كمالات‌ راغبان‌ است‌، و ميل‌ باطن‌ طالب‌ به‌ درك‌ نتائج‌ اين‌ حقايق‌ كه‌ جمال‌ طالبان‌ از زيور آن‌ عاري‌ ، و به‌ سبب‌ فقدان‌ اين‌ دولت‌، بسته بند مذلّت‌ و خواري‌ است‌. شعر:

اين‌ سعادت‌ هر كه‌ را در بر گرفت خاك‌ پايش‌ را فلك‌ بر سر گرفت‌

هر كه‌ او از خود به‌ كلّي‌ وا نرست نايدش‌درّي‌ از اين‌ دريا به‌ دست‌

خود محبّت‌ فارغ‌ از ما و من‌ است‌ هر كه‌ او را دوست‌، خود را دشمن‌ است

و آنچه‌ در بيان‌ محبّت‌ ذكر كرده‌ شد، بعينه‌ عبارت‌ قطب‌ المحقّقين‌ أميرسيّد عليّ همداني‌ است‌ قدَّس‌ اللهُ سرَّه‌ العزيز ، كه‌ بجهت‌ تيمّن‌ و تبرّك‌ نقل‌ كرده‌ شده‌، بي‌زياده‌ و نقصان‌.

يعني‌ اين‌ حديث‌ قدسي‌ كه‌ مذكور شد بيان‌ اين‌ معني‌ نموده‌ كه‌ ديده‌ و بيننده‌، به‌ حقيقت‌ او است‌ ؛ چه‌ « بِي‌ يَسْمَعُ وَ بِي‌ يُبْصِرُ » اين‌ را ظاهر كرده‌ ، زيرا كه‌ انسان‌ به‌ حقيقت‌ همين‌ قُوي‌ و اعضاء و جوارح‌ است‌ كه‌ حقّ به‌ خود منسوب‌ داشته‌ ؛ پس‌ همه‌ او باشد. مصرع‌: «نامي‌ است‌ ز من‌ بر من‌ و باقي‌ همه‌ اوست‌» .

و اين‌ مقام‌ فناءِ بعدَ البقآء است‌ ، و اشاره‌ به‌ اين‌ مرتبه‌ است‌: أَطِعْنِي‌ أَجْعَلْكَ مِثْلِي‌ وَ لَيْسَ كَمِثْلِي‌.^(7و8)

حديث‌ « كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي‌ يَسْمَعُ بِهِ » مُتّفقٌ عليه‌ ميان‌ همه اهل‌ اسلام‌ است‌ باري‌ ، اين‌ حديث‌، روايت‌ بسيار مهمّي‌ است‌ هم‌ از جهت‌ متن‌ و دلالت‌ آن‌، و هم‌ از جهت‌ سند و طريق‌ روايت‌ آن‌. مرحوم‌ آية الله‌ و حجّته‌ ، عارف‌ عظيم‌الشّان‌ حاج‌ ميرزا جواد آقا ملِكي‌ تبريزي‌ قدَّس‌ اللهُ تُربتَه‌ ، در كتاب‌ ارجمند «لقآءالله‌» فرمايد: اين‌ حديث‌ قدسي‌ متّفقٌ عليه‌ بين‌ همه اهل‌ اسلام‌ است‌.⁽⁹⁾

مصادر بسيار معتبر شيعه‌ راجع‌ به‌ حديث‌ لَايزَالُ الْعَبْدُ ...

امّا از طريق‌ شيعه‌: الشّيخ‌ الثّقه الجليل‌ الاقدم‌ أبي‌ جعفر أحمد بن‌ محمّد ابن‌ خالد البَرقيّ كه‌ مقدّم‌ بر كليني‌ بوده‌ و در سلسله مشايخ‌ اجازات‌ او قرار دارد، در كتاب‌ «المحاسن‌» خود، از أحمد بن‌ أبي‌ عبدالله‌ برقي‌، از عبدالرّحمن‌ بن‌ حَمّاد، از حَنّان‌ بن‌ سَدير، از أبي‌عبدالله‌ عليه‌ السّلام‌ روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي‌ اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ: قَالَ اللَهُ:

مَا تَحَبَّبَ إلَيَّ عَبْدِي‌ بِشَيْءٍ أَحَبَّ إلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَيْهِ. وَ إنَّهُ لَيَتَحَبَّبُ إلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّي‌ أُحِبَّهُ. فَإذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي‌ يَسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِي‌ يُبْصِرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِي‌ يَنْطِقُ بِهِ، وَ يَدَهُ الَّتِي‌ يَبْطِشُ بِهَا، وَ رِجْلَهُ الَّتِي‌ يَمْشِي‌ بِهَا. إذَا دَعَانِي‌ أَجَبْتُهُ، وَ إذَا سَأَلَنِي‌ أَعْطَيْتُهُ. وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي‌ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي‌ فِي‌ مَوْتِ مُوْمِنٍ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَآءَتَهُ.⁽¹⁰⁾

رسول‌ خدا صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ فرمود: خداوند فرمود:

هيچ‌ بنده‌اي‌ به‌ سوي‌ من‌ اسباب‌ محبّت‌ خود را فراهم‌ نمي‌سازد كه‌ محبوبتر باشد نزد من‌ از آنچه‌ را كه‌ من‌ بر وي‌ حتم‌ و واجب‌ نموده‌ام‌. و بطور حتم‌ و يقين‌ بنده من‌ به‌ سوي‌ من‌ اسباب‌ محبّتش‌ را گرد مي‌آورد با بجا آوردن‌ كارهاي‌ مستحبّ ، تا جائي‌ كه‌ من‌ او را دوست‌ دارم‌. پس‌ چون‌ من‌ او را دوست‌ داشتم‌، من‌ گوش‌ او هستم‌ كه‌ با آن‌ مي‌شنود، و چشم‌ او هستم‌ كه‌ با آن‌ مي‌بيند، و زبان‌ او هستم‌ كه‌ با آن‌ سخن‌ مي‌گويد، و دست‌ او هستم‌ كه‌ با آن‌ مي‌دهد و مي‌گيرد، و پاي‌ او هستم‌ كه‌ با آن‌ راه‌ مي‌رود. وقتيكه‌ مرا بخواند اجابت‌ مي‌كنم‌، و وقتيكه‌ از من‌ درخواست‌ كند به‌ او مي‌دهم‌. و من‌ هيچگاه‌ تردّد ننمودم‌ در چيزي‌ كه‌ مي‌خواستم‌ آنرا بجاي‌ آورم‌ مانند تردّدم‌ در مرگ‌ مومني‌ كه‌ اراده‌ داشتم‌ او را بميرانم‌؛ او مرگ‌ را ناگوار مي‌داشت‌ و من‌ آزار و اذيّت‌ او را ناگوار مي‌داشتم‌.

علاّمه مجلسي‌ رضوان‌ الله‌ عليه‌ در «بحار الانوار» عين‌ اين‌ روايت‌ را سنداً و متناً از «محاسن‌» روايت‌ كرده‌ است‌.⁽¹¹⁾

و كليني‌ با دو سند مختلف‌ و قريب‌المضمون‌ اين‌ حديث‌ را روايت‌ نموده‌ است‌:

اوّل‌: از محمّد بن‌ يحيي‌ از أحمد بن‌ محمّد بن‌ عيسي‌، و أبوعليّ اشعري‌ از محمّد بن‌ عبدالجبّار؛ همگي‌ از ابن‌ فَضّال‌، از عليّ بن‌ عُقْبه‌، از حمّاد بن‌ بَشير روايت‌ نموده‌ است‌ كه‌ گفت‌: من‌ شنيدم‌ از حضرت‌ امام‌ جعفر صادق‌ أبا عبدالله‌ عليه‌ السّلام‌ كه‌ مي‌گفت‌:

رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ و آله‌ گفت‌: خداوند عزّ و جلّ گفت‌:

مَنْ أَهَانَ لِي‌ وَلِيًّا فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِي‌ . وَ مَا تَقَرَّبَ إلَيَّ عَبْدٌ بِشَيْءٍ أَحَبَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ. وَ إنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّي‌ أُحِبَّهُ؛ فَإذَا أَ ح بَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي‌ يَسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِي‌ يُبْصِرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِي‌ يَنْطِقُ بِهِ، وَ يَدَهُ الَّتِي‌ يَبْطِشُ بِهَا.

إنْ دَعَانِي‌ أَجَبْتُهُ، وَ إنْ سَأَلَنِي‌ أَعْطَيْتُهُ. وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي‌ عَنْ مَوْتِ الْمُوْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَآءَتَهُ .⁽¹²⁾

ترجمه اين‌ حديث‌ به‌ عين‌ ترجمه حديث‌ مرويّ از «محاسن‌» مي‌باشد، بجز آنكه‌ در صدر اين‌ حديث‌ آمده‌ است‌: «هر كس‌ كه‌ به‌ يكي‌ از اولياي‌ من‌ اهانت‌ كند تحقيقاً مرا در كمينگاه‌ جنگ‌ با خود واداشته‌ است‌.» و ديگر آنكه‌ بجاي‌ لفظ‌ تَحَبَّبَ ، تَقَرَّبَ يعني‌ نزديكي‌ به‌ خدا آمده‌ است‌.

دوّم‌: از عدّه‌اي‌ از اصحاب‌ ما، از أحمد بن‌ محمّد بن‌ خالد از إسمعيل‌ بن‌ مِهران‌ از أبو سعيد قَمّاط‌ از أبان‌ بن‌ تَغْلِب‌، از حضرت‌ امام‌ محمّد باقر أبا جعفر عليه‌ السّلام‌ روايت‌ نموده‌ است‌ كه‌ گفت‌:

لَمَّا أُسْرِيَ بِالنَّبِيِّ صَلَّي‌ اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ قَالَ: يَا رَبِّ مَا حَالُ الْمُوْمِنِ عِنْدَكَ؟!

قَالَ: يَا مُحَمَّدُ ! مَنْ أَهَانَ لِي‌ وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي‌ بِالْمُحَارَبَةِ ! وَ أَنَا أَسْرَعُ شَيْءٍ إلَي‌ نُصْرَةِ أَوْلِيَآئِي‌. وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي‌ عَنْ وَفَاةِ الْمُوْمِنِ؛ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَآءَتَهُ.

إنَّ مِنْ عِبَادِي‌ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إلَّا الْغِنَي‌ وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إلَي‌ غَيْرِ ذَلِكَ لَهَلَكَ . وَ إنَّ مِنْ عِبَادِي‌ الْمُوْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إلَّا الْفَقْرُ ، وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إلَي‌ غَيْرِ ذَلِكَ لَهَلَكَ.

وَ مَا يَتَقَرَّبُ إلَيَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِيِ بِشَيْءٍ أحَبَّ إلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ . وَ إنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّي‌ أُحِبَّهُ؛ فَإذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ إذًا سَمْعَهُ الَّذِي‌ يَسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِي‌ يُبْصِرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِي‌ يَنْطِقُ بِهِ، وَ يَدَهُ الَّتِي‌ يَبْطِشُ بِهَا.

إنْ دَعَانِي‌ أَجَبْتُهُ؛ وَ إنْ سَأَلَنِي‌ أَعْطَيْتُهُ.⁽¹³⁾

ترجمه اين‌ حديث‌ نيز به‌ عين‌ ترجمه حديث‌ مرويّ از «محاسن‌» مي‌باشد. بجز آنكه‌ در صدر اين‌ حديث‌ تصريح‌ شده‌ است‌ كه‌ اين‌ خطاب‌ حضرت‌ پروردگار جلّتْ عظمتُه‌ در معراج‌ رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ بوده‌ است‌. زيرا صدرش‌ اين‌ است‌ كه‌: چون‌ پيامبر را به‌ معراج‌ بردند گفت‌: اي‌ پروردگار من‌ ! حالت‌ مومن‌ در نزد تو چطور مي‌باشد؟! و در جواب‌ ، خداوند فرمود: يَا مُحَمَّدُ ! ... و بجز آنكه‌ خداوند مي‌گويد: «من‌ در سرعت‌ براي‌ نصرت‌ اولياي‌ خودم‌ از همه چيزها سرعتم‌ بيشتر است‌.» و بجز آنكه‌ خداوند مي‌گويد: «بعضي‌ از بندگان‌ مؤمن‌ من‌ ميباشند كه‌ حال‌ آنها را اصلاح‌ نمي‌كند مگر غني‌ ، و اگر من‌ غني‌ را از وي‌ بگردانم‌ به‌ سوي‌ غير غني‌ ، تحقيقاً به‌ هلاكت‌ مي‌افتد . و بعضي‌ از بندگان‌ مؤمن‌ من‌ مي‌باشند كه‌ حال‌ آنها را به‌ صلاح‌ در نمي‌آورد مگر فقر، و اگر من‌ فقر را از وي‌ بگردانم‌ به‌ سوي‌ غير فقر ، تحقيقاً به‌ هلاكت‌ مي‌افتد.»⁽¹⁴⁾

علاّمه مجلسي‌ رضوان‌ الله‌ عليه‌ شرح‌ مبسوط‌ و نيكوئي‌ در توضيح‌ و تشريح‌ اين‌ روايت‌ در كتاب‌ «مرءَاة‌ العقول‌» ذكر فرموده‌ است‌ و ما مختصر و منتخبي‌ از آنرا كه‌ بيشتر مناسبت‌ با مقام‌ ما در بحث‌ دارد اينجا مي‌آوريم‌:

اين‌ حديث‌، صحيح‌ السّند مي‌باشد .

تحقيق‌ شيخ‌ بهائي‌ پيرامون‌ خبر « لَا يَزَالُ الْعَبْدُ » بنا به‌ نقل‌ مجلسي‌

شيخ‌ بهائي‌ برَّد اللهُ مَضجعَه‌ گفته‌ است‌ كه‌ اين‌ حديث‌ صحيح‌ السّند، و از احاديث‌ مشهوره ميان‌ خاصّه‌ و عامّه‌ است‌. عامّه‌ آنرا در كتب‌ صحاحشان‌ با أدني‌ تغييري‌ بدين‌ عبارت‌ روايت‌ كرده‌اند.⁽¹⁵⁾

در اينجا پس‌ از ذكر روايت‌، مرحوم‌ شيخ‌ بهائي‌ أعلي‌ الله‌ درجته‌ در مقام‌ شرح‌ و تفسير اين‌ حديث‌ بطور تفصيل‌ بر مي‌آيد، و از حكماء و صوفيّه‌ مطالبي‌ را ذكر مي‌كند. و در پايان‌ بحث‌ ، از محقّق‌ شريف‌ در حواشي‌ تفسير «كشّاف‌» مطلبي‌ را نقل‌ مي‌نمايد. تا مي‌رسد به‌ اينجا كه‌ مي‌گويد: وَ إنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّي‌ أُحِبَّهُ:

نوافل‌ عبارت‌ است‌ از جميع‌ افعال‌ غير واجبه‌؛ و امّا اختصاصش‌ به‌ نمازهاي‌ مستحبّه‌ اصطلاح‌ عرفي‌ تازه‌ پديد است‌. و معني‌ محبّت‌ خداوند سبحانه‌ به‌ بنده‌اش‌ آن‌ است‌ كه‌ حجاب‌ را از روي‌ پرده دلش‌ برمي‌دارد و وي‌ را متمكّن‌ مي‌كند تا در بساط‌ قرب‌ او قدم‌ گذارد. زيرا آنچه‌ را كه‌ خداوند به‌ عنوان‌ وصف‌ براي‌ خود اتّخاذ فرموده‌ است‌، بايد به‌ اعتبار غايات‌ اخذ گردد نه‌ به‌ اعتبار مبادي‌.

و علامت‌ محبّت‌ خداي‌ سبحانه‌ به‌ بنده‌اش‌ آن‌ مي‌باشد كه‌ او را توفيق‌ مي‌بخشد تا از عالم‌ غرور پهلو تهي‌ كند، و به‌ سوي‌ عالم‌ نور ارتقاء حاصل‌ نمايد. با خداوند انس‌ گيرد، و از ماسواي‌ او در وحشت‌ باشد. و جميع‌ هموم‌ او در هم‌ پيچيده‌ و بصورت‌ هَمّ واحد درآيد.

بعضي‌ از عارفان‌ گفته‌اند: إذا أرَدْتَ أنْ تَعْرِفَ مَقامَكَ ، فَانْظُرْ فِيما أقامَكَ !

«اگر مي‌خواهي‌ مقام‌ خودت‌ را بشناسي‌، ببين‌ تا خدا تو را در كجا اقامت‌ داده‌ است‌!»

درباره اين‌ فقره‌: «پس‌ زمانيكه‌ من‌ او را دوست‌ داشتم‌، گوش‌ او مي‌باشم‌ كه‌ با آن‌ مي‌شنود.» فرموده‌ است‌:

بعضي‌ از صوفيّه‌ و اتّحاديّه‌ و حلوليّه‌ و ملاحده‌ به‌ ظواهر آن‌ عبارات‌ تمسّك‌ نموده‌، و از بواطن‌ اين‌ استعارات‌ اعراض‌ كرده‌اند؛ بنابراين‌ هم‌ خودشان‌ گمراه‌ شده‌اند و هم‌ ديگران‌ را گمراه‌ نموده‌اند ، با اينكه‌ عقل‌ جميع‌ خردمندان‌ حكم‌ مي‌كند به‌ استحاله اتّحاد چيزي‌ با اشياء كثيره متباينه الحقآئق‌ مختلفه الآثار.

اين‌ از طرفي‌؛ و از طرف‌ ديگر كفر صريحي‌ را كه‌ ذكر نموده‌اند اختصاصي‌ به‌ محبّين‌ و عارفين‌ به‌ خدا ندارد، بلكه‌ حكم‌ مي‌كنند به‌ اتّحاد خداي‌ تعالي‌ با جميع‌ اصناف‌ موجودات‌ حتّي‌ سگها و خوكها و قاذورات‌ ؛ سُبْحَـٰنَهُ و وَ تَعَـٰلَي‌' عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

در اينجا علاّمه مجلسي‌ ، گفتار شيخ‌ _{(قدّه‌)} را ختم‌ نموده‌ و سپس‌ خودش‌ در شرح‌ و تفصيل‌ اين‌ حديث‌ شروع‌ كرده‌ ميگويد:

بنابراين‌، اين‌ اخبار نفي‌ كننده مذاهب‌ فاسده آنان‌ است‌، نه‌ اثبات‌ كننده آن‌ . و براي‌ اين‌ اخبار نزد اهل‌ ايمان‌ و اصحاب‌ بيان‌ و ارباب‌ لسان‌ ، معاني‌ واضحه‌اي‌ مقرّر است‌ كه‌ اذهان‌ ، آنها را تلقّي‌ به‌ قبول‌ مي‌كند. و مبتني‌ بر مجازات‌ و استعارات‌ شايعه‌اي‌ مي‌باشد كه‌ در حديث‌ و قرآن‌ موجود است‌. و مشتمل‌ است‌ بر نكات‌ بليغه‌اي‌ كه‌ صاحبان‌ فكر و معني‌ آنرا استحسان‌ مي‌نمايند و منافات‌ با عقائد اهل‌ ايمان‌ ندارد. و ما در اينجا اشاره‌ به‌ برخي‌ از آنها مي‌نمائيم‌:

اوّل‌: چيزي‌ است‌ كه‌ شيخ‌ بهائيّ قدّس‌ سرّه‌ ذكر كرده‌ است‌ (و اگر چه‌ در ابتداي‌ كلامش‌ سست‌ آمده‌ است‌) او مي‌گويد: از براي‌ صاحبدلان‌ در اين‌ مقام‌ ، كلمات‌ سَنيّه‌ و اشارات‌ سَريّه‌ و تلويحات‌ ذوقيّه‌اي‌ است‌ كه‌ مشام‌ جانها را عطرآگين‌ مي‌سازد، و استخوان‌ پوسيده قالبها را حيات‌ نوين‌ مي‌بخشد. كه‌ بدان‌ معاني‌ عاليه‌ راه‌ نمي‌يابد و بر مَغزَي‌ و مراد آن‌ اطّلاع‌ حاصل‌ نمي‌كند مگر كسيكه‌ بدنش‌ را در رياضتها به‌ سختي‌ درافكنده‌ باشد و نفسش‌ را به‌ مجاهدتها رنج‌ بخشيده‌ باشد ، تا اينكه‌ از مذاق‌ آنان‌ اشراب‌ گردد و از مطلبشان‌ سر درآورد.

و امّا كسيكه‌ آن‌ رموز خفيّه‌ را ادراك‌ نكند، و بدان‌ گنجهاي‌ ذي‌قيمت‌ راه‌ نبرده‌ باشد، به‌ علّت‌ اعتكاف‌ و درنگش‌ بر حظوظ‌ دنيّه‌ و انهماكش‌ در لذّات‌ بدنيّه‌؛ وي‌ از استماع‌ آن‌ كلمات‌ در خطر عظيم‌ مهلكي‌ از واژگون‌ شدن‌ در قعر چاههاي‌ الحاد، و وقوع‌ در سرازيريهاي‌ پرنشيب‌ حلول‌ و اتّحاد، در هلاكت‌ بزرگ‌ و شقاوت‌ سترگي‌ درخواهد افتاد. تَعالَي‌ اللَهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبيرًا .

آنگاه‌ شيخ‌ بهائي‌ _(ره‌) فرموده‌ است‌: ما در اينجا با بياني‌ كه‌ متناسب‌ افهام‌ باشد و اخذ آن‌ آسان‌ باشد، مبادرت‌ به‌ سخن‌ مي‌نمائيم‌ و مي‌گوئيم‌: اين‌ مطالب‌ در مبالغه در قرب‌ و بيان‌ استيلاي‌ سلطان‌ محبّت‌ خداوندي‌ است‌ بر ظاهر و باطن‌ ، و بر سرّ و آشكاراي‌ بنده‌اش‌.

بنابراين‌ ـ و اللهُ أعلمُ ـ مراد آن‌ خواهد بود كه‌ خدا مي‌گويد: من‌ هنگاميكه‌ بنده‌ام‌ را دوست‌ دارم‌ ، او را به‌ محلّ انس‌ با خودم‌ مي‌كشانم‌ و بسوي‌ عالم‌ قدس‌ مي‌گردانم‌، و فكرش‌ را مستغرق‌ در اسرار ملكوت‌ و حواسّش‌ را مقصور بر تابش‌ انوار جبروت‌ مي‌كنم‌ . در اينصورت‌ گامش‌ در مقام‌ قرب‌ من‌ استوار مي‌شود، و گوشت‌ و خونش‌ با محبّت‌ من‌ آميخته‌ مي‌گردد . تا بجائي‌ مي‌رسد كه‌ از خودش‌ پنهان‌ و از حواسّش‌ به‌ نسيان‌ مي‌گرايد، و اغيار و بيگانگان‌ در نزد وي‌ متلاشي‌ و نابود مي‌شوند؛ تا اينكه‌ من‌ به‌ منزله گوش‌ و بصر او خواهم‌ گشت‌ ، همانطور كه‌ گوينده‌اي‌ گفته‌ است‌:

جُنوني‌ فيكَ لا يَخْفَي‌ وَ ناري‌ مِنْكَ لا تَخْبُو

فَأنْتَ السَّمْعُ وَ الابْصَارُ وَ الارْكانُ وَ الْقَلْبُ

ديوانگي‌ من‌ در تو پنهان‌ نمي‌باشد، و آتش‌ من‌ از تو خاموش‌ نمي‌گردد!

بنابراين‌ تو هستي‌ كه‌ گوش‌ و ديدگان‌ و اعضاء و اركان‌ و دل‌ من‌ مي‌باشي‌ !

و فرموده‌ است‌ رحمه الله‌ عليه‌: يَبْطُِشُ بِهَا با كسره‌ و ضمّه‌ ، يعني‌ خدا با آن‌ دست‌ مي‌گيرد. و اصل‌ معني‌ بَطْش‌ ، با عنف‌ و سطوت‌ گرفتن‌ مي‌باشد ـانتهي‌ كلام‌ شيخ‌_(ره‌).

نقل‌ مجلسي‌ (ره‌) دقيق‌ترين‌ معني‌ را در مضمون‌ « لَا يَزَالُ الْعَبْدُ »

در اينجا علاّمه مجلسي‌ _(ره‌) علاوه‌ بر اين‌ وجه‌، پنج‌ وجه‌ ديگر ذكر كرده‌ است‌ و پنجمين‌ را وجه‌ مورد قبول‌ و پسند خود قرار داده‌، و در وجه‌ ششمين‌ گويد: اين‌ وجه‌ رفيع‌تر، و دلنشين‌تر، و شيرين‌تر، و دقيق‌تر، و لطيف‌تر، و پنهان‌تر مي‌باشد از وجوه‌ گذشته‌. و آن‌ اين‌ است كه‌: عارف‌ چون‌ از شهوات‌ خود و از اراده خود بيرون‌ شود، و محبّت‌ حقّ بر عقل‌ و روح‌ و مسامع‌ و مشاعرش‌ متجلّي‌ گردد، و جميع‌ امورش‌ را به‌ خداوند تفويض‌ نمايد، و در مقام‌ تسليم‌ و رضا به‌ همه مقدّرات‌ و احكام‌ پروردگارش‌ گردد؛ در اينحال‌ حضرت‌ پروردگار سبحانه‌ متصرّف‌ در عقل‌ و قلب‌ و قواي‌ او مي‌شود و امور وي‌ را طبق‌ آنچه‌ را كه‌ خدا دوست‌ دارد و مي‌پسندد تدبير مي‌كند. بنابراين‌ او اشياء را بر منهاج‌ مشيّت‌ و اراده مولايش‌ طلب‌ مي‌نمايد؛ همانطور كه‌ خداوند سبحانه‌ در حال‌ خطاب‌ به‌ آنان‌ گفته‌ است‌: وَ مَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن‌ يَشَآءَ اللَهُ.⁽¹⁶⁾

همينطوري‌ كه‌ در تأويل‌ اين‌ آيه‌ ، در اخبار غامضه‌ از معادن‌ حِكَم‌ و اسرار و ائمّه اخيار وارد شده‌ است‌.

و از پيغمبر صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ روايت‌ است‌ كه‌ فرمود:

قَلْبُ الْمُوْمِنِ بَيْنَ أَصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِـعِ الرَّحْمَنِ ؛ يُقَلِّبُهَا كَيْفَ يَشَآءُ .

«قلب‌ مومن‌ در ميان‌ دو انگشت‌ از انگشتان‌ خداوند رحمن‌ مي‌باشد؛ آنرا مي‌گرداند به‌ هر كيفيّتي‌ كه‌ بخواهد.»

و همچنين‌ پروردگار اعلاي‌ وي‌ در سائر جوارح‌ و قواي‌ او تصرّف‌ مي‌نمايد؛ همانطور كه‌ مخاطباً به‌ پيامبرش‌ حضرت‌ مصطفي‌ فرموده‌ است‌: وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ رَمَي‌'.⁽¹⁷⁾

و ايضاً فرموده‌ است‌: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنـَّمَا يُبَايِعُونَ اللَهَ يَدُ اللَهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ .⁽¹⁸⁾

و بدينجهت‌ مي‌باشد كه‌ طاعتشان‌ طاعت‌ خدا و معصيتشان‌ معصيت‌ خدا گرديده‌ است‌ . و واضح‌ مي‌شود معني‌ كلام‌ خداي‌ تعالي‌: « كُنْتُ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ » وَ أنَّهُ بِهِ يَسْمَعُ وَ يُبْصِرُ . و همچنين‌ است‌ سائر مشاعر وي‌ كه‌ به‌ نور خدا و به‌ تنوير خدا ادراك‌ مي‌كند، و سائر جوارح‌ او كه‌ با تيسير و تدبير خدا به‌ حركت‌ در مي‌آيد: فَسَنُيَسِّرُهُ و لِلْيُسْرَي‌' .⁽¹⁹⁾

و قريب‌ به‌ اين‌ معني‌ است‌ آنچه‌ را كه‌ حكماء ، به‌ گمانشان‌ ذكر كرده‌اند در اتّصال‌ نفس‌ به‌ عقول‌ مفارقه‌ و انوار مجرّده‌ ؛ آنجا كه‌ گفته‌اند:

گاهي‌ از اوقات‌ نفس‌ بواسطه شدّت‌ اتّصالش‌ به‌ عقل‌ فعّال‌ به‌ حيثيّتي‌ ميشود كه‌ عقل‌ به‌ منزله روح‌ براي‌ نفس‌ مي‌شود، و نفس‌ به‌ منزله بدن‌ براي‌ عقل‌ مي‌گردد؛ در آنصورت‌ نفس‌ ملاحظه معقولات‌ را در لوح‌ عقل‌ مي‌نمايد و تدبير امور خودِ عقل‌ را مي‌كند مانند تدبيري‌ كه‌ نفس‌ بدن‌ را مي‌نمايد.

و لهذا از نفس‌ غرائبي‌ سر مي‌زند كه‌ سائر مردم‌ از آن‌ عاجز هستند ، مانند إحياء مردگان‌، و شقُّ القمر و أمثالهما.

تحقيق‌ ميرزا رفيعا پيرامون‌ خبر « لَا يَزَالُ الْعَبْدُ »

صاحب‌ كتاب‌ «الشّجرةُ الإلهيّة‌»⁽²⁰⁾ گويد: همانطور كه‌ نفس‌ در حال‌ تعلّق‌ به‌ بدن‌، چنين‌ مي‌پندارد كه‌ نفس‌ خود بدن‌ است‌ و يا در داخل‌ بدن‌ است‌، در صورتيكه‌ نه‌ خود آن‌ است‌ و نه‌ در داخل‌ آن‌؛ همينطور نفس‌ كامله‌اي‌ كه‌ از بدن‌ مفارقت‌ نمايد و تعلّقش‌ را از آن‌ قطع‌ كند ، از شدّت‌ قوّت‌ و شدّت‌ نوريّتش‌ و از شدّت‌ علاقه عشقيّه‌اش‌ با نور الانوار و با انوار عقليّه‌ چنان‌ مي‌پندارد كه‌ خودش‌ وجود آنها مي‌باشد. در آن‌ حالت‌ انوار، مظاهر نفوس‌ مفارقه‌ مي‌شوند همانگونه‌ كه‌ ابدان‌ مظاهر آنها نيز بوده‌اند.

اينست‌ معني‌ اتّحاد؛ نه‌ به‌ معني‌ گرديدن‌ دو چيز مختلف‌ ، چيز واحد. آن‌ باطل‌ است‌ـ انتهي‌ .

نقل‌ مجلسي‌ تحقيق‌ محقّق‌ طوسي‌ و ديگران‌ را در حديث‌ « لَا يَزَالُ الْعَبْدُ »

تا آنكه‌ مجلسي‌ گويد: محقّق‌ طوسي‌ قدَّس‌ اللهُ سرَّه‌ القُدّوسيّ گفته‌ است‌: عارف‌ چون‌ از نفسش‌ منقطع‌ شود و به‌ حقّ متّصل‌ گردد ، تمام‌ قدرتها را مستغرق‌ در قدرت‌ حقّ مي‌بيند كه‌ به‌ جميع‌ مقدورات‌ تعلّق‌ يافته‌ است‌. و تمام‌ علمها را مستغرق‌ در علم‌ حقّ مي‌بيند كه‌ چيزي‌ از موجودات‌ از آن‌ پنهان‌ نمي‌باشد . و جميع‌ اراده‌ها و خواستها را مستغرق‌ در اراده او مي‌بيند كه‌ چيزي‌ از ممكنات‌ انفكاك‌ از آن‌ ندارند. بلكه‌ كلّ وجود و كلّ كمال‌ وجود را صادر از حقّ و فائض‌ از جانب‌ او مي‌نگرد.

بناءً عليهذا در آن‌ حالت‌ ، حقّ چشم‌ او مي‌گردد كه‌ با آن‌ مي‌بيند، و گوش‌او مي‌شود كه‌ با آن‌ مي‌شنود، و قدرت‌ او مي‌شود كه‌ با آن‌ كار مي‌نمايد، و علم‌ او مي‌گردد كه‌ با آن‌ مي‌داند ، و جود او مي‌شود كه‌ با آن‌ مي‌بخشد . و در آنصورت‌ عارف‌ در حقيقت‌ و واقع‌ الامر متخلّق‌ به‌ «أخلاق‌ الله‌» گشته‌ است‌.

و برخي‌ از محقّقين‌ در شرح‌ اين‌ خبر نيز گفته‌اند: معني‌ محبّت‌ خدا ، كشف‌ حجاب‌ است‌ از روي‌ قلب‌ بنده‌ ، و متمكّن‌ ساختن‌ و مقرّب‌ داشتن‌ او را به‌ ذات‌ خود. و معني‌ محبّت‌ بنده‌ ، عبارت‌ است‌ از ميل‌ نفس‌ بنده‌ به‌ چيزي‌ بجهت‌ كمالي‌ كه‌ در آن‌ ادراك‌ مي‌نمايد ، به‌ حيثيّتي‌ كه‌ او را وادار مي‌كند تا بجاي‌آورد آن‌ عملي‌ را كه‌ وي‌ را بدان‌ چيز نزديك‌ سازد.

بنابراين‌، چون‌ بنده خدا دانست‌ كه‌ كمال‌ حقيقي‌ وجود ندارد مگر براي‌ الله‌ ، و جميع‌ كمالاتي‌ را كه‌ در خود و در غير خود مي‌بيند از الله‌ است‌ و به‌ الله‌ است‌ و به‌ سوي‌ الله‌ است‌؛ محبّت‌ ديگر براي‌ او وجود ندارد مگر لِلَّهِ و في‌اللَهِ . و اين‌ ادراك‌ و فهم‌ اقتضا مي‌كند تا آنكه‌ پيوسته‌ بنده‌ اراده طاعت‌ خدا ، و رغبت‌ در كارهاي‌ مقرِّب‌ به‌ سوي‌ خدا ، و متابعت‌ از كسيكه‌ وسيله او به‌ سوي‌ معرفت‌ و محبّت‌ خداست‌ داشته‌ باشد. خداوند تعالي‌ به‌ پيغمبرش‌ مي‌فرمايد:

قُلْ إِن‌ كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَهَ فَاتَّبِعُونِي‌ يُحْبِبْكُمُ اللَهُ .⁽²¹⁾

به‌ سبب‌ آنكه‌ در متابعت‌ از پيامبر در عبادت‌ و روش‌ و اخلاق‌ و احوال‌ و نوافلش‌، قرب‌ به‌ سوي‌ خداوند حاصل‌ مي‌شود؛ و بواسطه قرب‌ ، محبّت‌ خداوند بنده‌ را پيدا مي‌گردد.

و بعضي‌ از عارفين‌ ، به‌ پندارش‌ گفته‌ است‌ كه‌: هنگامي‌ كه‌ خداوند سبحانه‌ با ذات‌ خود براي‌ أحدي‌ تجلّي‌ كند، آن‌ كس‌ جميع‌ ذوات‌ و صفات‌ و أفعال‌ را متلاشي‌ و مندكّ در أشعّه ذات‌ و صفات‌ و أفعال‌ خود مشاهده‌ مي‌نمايد، و نفس‌ خويشتن‌ را با جميع‌ مخلوقات‌ چنان‌ مي‌يابد كه‌ گويا وي‌ مدبّر آن‌ موجودات‌، و آن‌ موجودات‌ اعضاي‌ او مي‌باشند. و به‌ هر چيزي‌ اگر وارده‌اي‌ وارد شود، او مي‌بيند كه‌ از ناحيه او وارد شده‌ است‌.

او ذات‌ خود را ذات‌ واحده‌، و صفت‌ خود را صفت‌ واحده آن‌ ذات‌، و أفعال‌ خود را أفعال‌ واحده آن‌ ذات‌ مي‌بيند . زيرا وي‌ با تمام‌ شراشر و كلّيّت‌ خويش‌ مستهلك‌ در عين‌ توحيد گرديده‌ است‌. و براي‌ انسان‌ در عالم‌ توحيد، مرتبه‌اي‌ فراتر از اين‌ مرتبه‌ وجود ندارد.

و از آنجائيكه‌ بصيرت‌ روح‌ انساني‌ منجذب‌ به‌ مشاهده جمال‌ ذات‌ خدا مي‌شود، نور عقل‌ او كه‌ فرق‌ گذارنده مابين‌ موجودات‌ مي‌باشد ، در غلبه نور ذات‌ قديمه‌ مستتر و مختفي‌ مي‌گردد، و تميز ميان‌ قِدَم‌ و حدوث‌ از ميان‌ مي‌رود؛ بجهت‌ زُهوق‌ باطل‌ در وقت‌ پيدايش‌ حقّ.

و گفته‌ شده‌ است‌: به‌ اين‌ معني‌ اشاره‌ دارد آنچه‌ را كه‌ در حديث‌ نبوي‌ آمده‌ است‌: عَلِيٌّ مَمْسُوسٌ فِي‌ ذَاتِ اللَهِ . «عليّ خدا زده‌ شده‌ است‌.»

و احتمال‌ مي‌رود اين‌ مهمّ تنها سرّي‌ باشد در صدور بعضي‌ كلمات‌ غريبه‌ از مولانا أميرالمومنين‌ عليه‌ السّلام‌ در خطبه البيان‌ و أمثالهاـ انتهي‌ گفتار بعضي‌ از عارفين‌.

مجلسي‌ در پايان‌ اين‌ بحث‌ كه‌ همينجا خاتمه‌ مي‌يابد، گويد: اكتفا نمودن‌ به‌ آنچه‌ را كه‌ ما گذرانديم‌ در اينجا از مطالب‌ و اشاره‌ نموديم‌ ، و ترك‌ خوض‌ در آن‌ مسالك‌ خطيره‌ اولي‌ و احوط‌ و أحري‌ مي‌باشد ؛ و اللهُ المُوفِّقُ لِلهُدي‌.⁽²²⁾

منابع و مآخذ

1- قسمتي‌از آيه 67 ، از سوره 39 : الزّمر: وَ مَا قَدَرُوا اللَهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الارْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ و يَوْمَ الْقِيَـٰمَةِ وَ السَّمَـاوَات مَطْوِيَّـٰتُ بِيَمِينِهِ سُبْحَـٰنَهُ وَ تَعَـٰلَي‌' عَمَّا يُشْرِكُونَ. «و قدر و قيمت‌خداوند را آنطور كه‌بايد و شايد ندانستند ، درحاليكه‌تمامي‌زمين‌در روز بازپسين‌در مشت‌اوست‌. و آسمانها پيچيده دست‌قدرت‌او هستند. پاك‌و منزّه‌مي‌باشد خداوند ، و بلند مرتبه‌است‌از آن‌شريك‌و انبازي‌كه‌براي‌او قرار مي‌دهند.»

2- «گلشن‌راز» خطّ نستعليق‌عماد اردبيلي‌(سنه 1333 شمسي‌) ص‌14

3- قسمتي‌از آيه 17 ، از سوره 8 : الانفال‌: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ قَتَلَهُمْ وَ مَا رَمَيْتَ إذْ رَمَيْتَ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ رَمَي‌' وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَآءً حَسَنًا إِنَّ اللَهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ. «پس‌شما آنان‌را نكشته‌ايد وليكن‌خداوند آنها را كشته‌است‌. و در هنگامي‌كه‌تو تير پرتاب‌كردي‌تو پرتاب‌نكرده‌اي‌وليكن‌خداوند پرتاب‌كرده‌است‌. و براي‌آن‌سبب‌بوده‌است‌كه‌خداوند مومنين‌را به‌امتحان‌نيكوئي‌آزمايش‌نمايد . حقّاً و حقيقةً خداوند شنوا و دانا مي‌باشد.»

4- صدر آيه 10 ، از سوره 48 : الفتح‌: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنـَّمَا يُبَايِعُونَ اللَهَ يَدُ اللَهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن‌نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَي‌' نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَي‌' بِمَا عَـٰهَدَ عَلَيْهُ اللَهَ فَسَيُوْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا . «تحقيقاً كساني‌كه‌با تو بيعت‌مي‌كنند ، فقط‌با خداوند بيعت‌مي‌كنند. دست‌خداوند بر فراز دست‌ايشان‌مي‌باشد . پس‌كسي‌كه‌پيمان‌را بشكند، عليه‌خود پيمان‌شكني‌نموده‌است‌؛ و كسيكه‌وفادار باشد به‌آنچه‌را كه‌با خداوند عهد بسته‌است‌پس‌البتّه‌به‌زودي‌خداوند به‌وي‌مزد عظيمي‌عنايت‌خواهد نمود.»

5- حديث‌قدسي‌يك‌شرط‌ديگر هم‌دارد و آن‌اين‌است‌كه‌نبايد به‌عنوان‌معجزه پيغمبر بوده‌باشد. بنابراين‌قرآن‌كريم‌از احاديث‌قدسيّه‌نمي‌باشد.

6- مهبّ يعني‌محلّ وزيدن‌؛ بوادي‌جمع‌باديه‌ يعني‌بيابان‌.

7- «اي‌بنده من‌! مرا اطاعت‌كن‌تا تو را مثل‌خودم‌قرار دهم‌، و حال‌آنكه‌نيست‌مثل‌من‌.» و اين‌حديث‌را سيّد حيدر آملي‌در «جامع‌الاسرار» ص‌204 آورده‌است‌.

8- «شرح‌گلشن‌راز» با مقدّمه آقاي‌كيوان‌سميعي‌، ص‌113 تا ص‌115 ؛ و از طبع‌سنگي‌: ص‌81 تا ص‌83

9- «لقآء الله‌» ص‌24

10- «المحاسن‌» ج‌1 ، كتاب‌مصابيح‌الظّلم‌، ص‌ 291 ، تحت‌شماره 443 ؛ قاضي‌نورالله‌شوشتري‌در كتاب‌«مصآئب‌النّواصب‌» در ضمن‌جوابهاي‌خود از كلام‌مرد معاندي‌كه‌ادّعا كرده‌است‌حصر كتب‌شيعه‌را در چهار كتاب‌مشهور (كافي‌، فقيه‌، تهذيب‌و استبصار) بدين‌عبارت‌پاسخ‌داده‌است‌كه‌:

و امّا ثالثاً بجهت‌آنكه‌حصر كتب‌اماميّه‌در اربعه مذكوره‌درست‌نيست‌زيرا كتب‌آنها شش‌عدد مي‌باشد و پنجمين‌آنها كتاب‌«محاسن‌» است‌تأليف‌أحمد بن‌محمّد بن‌خالد برقي‌، و ششمين‌آنها «قرب‌الاسناد» است‌تأليف‌محمّد بن‌عبدالله‌جعفر حميري‌.

و ملاّ محمّد تقي‌مجلسي‌طيَّب‌اللهُ مَضجعَه‌در شرح‌فارسي‌بر كتاب‌«مَن‌لايحضرهُ الفقيهُ» (طبع‌سنگي ، ج‌1 ، ص‌61 ) در شرح‌قول‌صدوق‌(ره‌) درباره كتاب‌«محاسن‌» أحمد ابن‌أبي‌عبدالله‌برقي‌بدين‌عبارت‌آورده‌است‌: » و اين‌كتاب‌نزد ما هست‌، و چنانكه‌مشايخ‌نقل‌كرده‌اند بسيار بزرگ‌وثقه‌و معتمدٌ عليه‌بوده‌است‌. آنچه‌الحال‌هست‌شايدثلث‌آن‌باشد . و به‌غير از اين‌كتاب‌نود و سه‌كتاب‌ديگر تصنيف‌نموده‌است‌در فنون‌علوم‌. و اسامي‌اين‌كتابها و ساير كتابهاي‌علماي‌ما در فهرستهاي‌اصحاب‌رجال‌موجود است‌.

علاّمه مجلسي‌قدّس‌الله‌تربته‌در مقدّمه كتاب‌«بحار الانوار» در فصل‌دوّم‌كه‌براي‌اعتبار يا عدم‌اعتبار كتبي‌ كه‌«بحار» را از آنها استخراج‌نموده‌است‌با اين‌عبارت‌بيان‌مي‌كند كه‌: و كتاب‌«محاسن‌» برقي‌از اصول‌معتبره‌مي‌باشد و كليني‌و جميع‌متأخّرين‌از كليني‌از آن‌كتاب‌نقل‌كرده‌اند.

و علاّمه بحر العلوم‌: سيّد مهدي‌(ره‌) در رجال‌ خود (طبع‌حروفي‌، ج‌1 ، ص‌331 ) گويد: » بنوخالد برقي‌قمّي‌. پدرشان‌خالد بن‌عبدالرّحمن‌بن‌محمّد بن‌عليّ كوفي‌از موالي‌أبوالحسن‌اشعري‌و يا غلام‌جَرير بن‌عبدالله‌بوده‌است‌. يوسف‌بن‌عمر والي‌عراق‌، جدّشان‌محمّد بن‌عليّ را بعد از كشته‌شدن‌زيد رضي‌الله‌عنه‌بكشت‌. خالد در سنّ طفوليّت‌با پدرش‌عبدالرّحمن‌به‌«برق‌رود» كه‌قريه‌اي‌است‌از خاك‌قمّ در بياباني‌در آنجا كه‌بدين‌اسم‌معروف‌بود فرار كردند ، فلهذا به‌«برقي‌» مشهور شدند. « تا اينكه‌علاّمه بحرالعلوم‌مي‌فرمايد:

برقي‌در رجال‌خود ( ج‌1 ، ص‌131 و ص‌338 ) ذكر كرده‌ است‌كه‌پدرش‌محمّد از اصحاب‌حضرت‌امام‌كاظم‌و امام‌رضا و امام‌جواد عليهم‌السّلام‌بوده‌است‌، و خودش‌را از اصحاب‌امام‌جواد و امام‌هادي‌عليهما السّلام‌شمرده‌است‌. وي‌در زمان‌امام‌عسكري‌عليه‌السّلام‌حيات‌داشته‌است‌و اصحاب‌او را بر شمرده‌است‌ولي‌خود را از جمله اصحاب‌به‌شمار نياورده‌است‌.

شيخ‌جليل‌نجاشي‌(ره‌) در رجال‌خود (طبع‌سنگي‌، ص‌56 ) آورده‌است‌از أحمد بن‌حسين‌در تاريخش‌كه‌: » أحمد بن‌أبي‌عبدالله‌برقي‌در سنه دويست‌و هفتاد و چهار ( 274 ) فوت‌كرده‌است‌. و عليّ بن‌محمّد ماجيلويه‌گفته‌است‌: وي‌در سنه دويست‌و هشتاد ( 280 ) رحلت‌نموده‌است‌.

11- «بحار الانوار» بابُ حبِّ اللهِ تعالي‌، از طبع‌كمپاني‌: ج‌15 ، قسمت‌دوّم‌، ص‌29 ؛ و از طبع‌اسلاميّه‌: ج‌70 ، ص‌22 ، حديث‌شماره 21

12- «اصول‌كافي‌» ج‌2 ، ص‌352 ، حديث‌شماره 7 از كتاب‌ايمان‌و كفر، بابُ من‌أذَي‌المسلمينَ و احتقرَهم‌

13- «اصول‌كافي‌» ج‌2 ، ص‌352 ، حديث‌شماره 8

14- و همچنين‌اين‌حديث‌را بدون‌سند، شيخ‌ثقة‌الإسلام‌أبوالفضل‌علي‌طبرسي‌متوفّي‌در اوائل‌قرن‌هفتم‌هجري‌در كتاب‌«مشكوة‌الانوار في‌غُرر الاخبار» طبع‌دوّم‌مطبعهحيدريّه‌ـ نجف‌، در ص‌146 و 147 ، از حضرت‌امام‌جعفر صادق‌عليه‌السّلام‌روايت‌كرده‌است‌. و اين‌حقير مسكين‌نيز در كتاب‌«توحيد علمي‌و عيني‌» در ص‌299 آنرا با ذكر اسناد عديده‌اي‌در تعليقه‌ذكر نموده‌ام‌.

15- قالَ رَسولُ اللَهِ صَلَّي‌اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلَّمَ: إنَّ اللَهَ تَعالَي‌قالَ: مَنْ عادَي‌لي‌وَلِيًّا فَقَدْ ءَاذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ . وَ ما يَتَقَرَّبُ إلَيَّ عَبْدي‌بِشَيْءٍ أحَبَّ إلَيَّ مِمّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ . وَ ما يَزالُ عَبْدي‌يَتَقَرَّبُ إلَيَّ بِالنَّوافِلِ حَتَّي‌اُحِبَّهُ ؛ فَإذا أحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذي‌يَسْمَعُ بِهِ ، وَ بَصَرَهُ الَّذي‌يُبْصِرُ بِهِ ، وَ يَدَهُ الَّتي‌يَبْطِشُ بِها ، وَ رِجْلَهُ الَّتي‌يَمْشي‌بِها . إنْ سَأَلَني‌لَاعْطَيْتُهُ ، وَ إنِ اسْتَعاذَني‌لَاعيذَنَّهُ . وَ ما تَرَدَّدْتُ في‌شَيْءٍ أنَا فاعِلُهُ كَتَرَدُّدي‌فَي‌قَبْضِ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ ؛ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أكْرَهُ مَسآءَتَهُ ، وَ لابُدَّ لَهُ مِنْهُ .

16- صدر آيه 30 ، از سوره 76 : الإنسان‌: وَ مَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن‌يَشَآءَ اللَهُ إِنَّ اللَهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا . «و شما اراده‌نمي‌كنيد مگر آنكه‌خداوند اراده‌مي‌كند ! حقّاً و حقيقةً خداوند عليم‌و حكيم‌مي‌باشد.»

17- قسمتي‌از آيه 17 ، از سوره 8 : الانفال‌: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ قَتَلَهُمْ وَ مَا رَمَيْتَ إِذْرَمَيْتَ وَلَـٰكِنَّ اللَهَ رَمَي‌' وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلآءً حَسَنًا إِنَّ اللَهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ . «پس‌شما نكشته‌ايد مشركان‌را ، وليكن‌خدا آنان‌را كشته‌است‌. و (اي‌پيغمبر) تو تير پرتاب‌نكردي‌وليكن‌خدا پرتاب‌كرده‌است‌. و اين‌واقعه‌بجهت‌آن‌بوده‌است‌كه‌خداوند از ناحيه خودش‌مومنين‌را به‌امتحان‌نيكوئي‌آزمايش‌كند. حقّاً و حقيقةً خداوند شنوا و داناست‌.»

18- صدر آيه 10 ، از سوره 48 : الفتح‌: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنـَّمَا يُبَايِعُونَ اللَهَ يَدُ اللَهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن‌نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَي‌' نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَي‌' بِمَا عَـٰهَدَ عَلَيْهُ اللَهَ فَسَيُوْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا . «حقّاً آن‌كسانيكه‌با تو بيعت‌مي‌كنند با خدا بيعت‌مي‌كنند. دست‌خدا بر بالاي‌دست‌ايشان‌است‌. پس‌كسيكه‌پيمان‌را بشكند ، بر ضرر خود پيمان‌را شكسته‌است‌؛ و كسيكه‌پايدار و ثابت‌بماند بر آنچه‌را كه‌با خداوند عهد و ميثاق‌بسته‌است‌پس‌البتّه‌بزودي‌خداوند به‌وي‌مزد بزرگي‌عنايت‌خواهد فرمود.»

19- آيات‌5 تا 7 ، از سوره 92 : الليل‌: فَأَمَّا مَنْ أَعْطَي‌' وَ اتَّقَي‌' * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَي‌' * فَسَنُيَسِّرُهُ و لِلْيُسْرَي‌' . «پس‌آن‌كسيكه‌عطا كند و تقوي‌پيشه‌سازد و تصديق‌خير و خوبي‌را بطور مطلق‌بنمايد، پس‌ما مقدّمات‌كار او را در دنيا و آخرت‌به‌سهولت‌و آساني‌فراهم‌مي‌آوريم‌.»

20- در «الذّريعة‌» ج‌13 ، ص‌28 ، طيّ شماره 89 آورده‌است‌: » «شجرة‌إلهيّه‌» كتابي‌است‌فارسي‌در اصول‌دين‌، از حكيم‌متكلّم‌سيّد رفيع‌الدّين‌محمّد بن‌حيدر حسني‌طباطبائي‌مشهور به‌«ميرزا رفيعا» كه‌از مشايخ‌مجلسي‌است‌و در سنه 1082 ه و يا 1099 ه وفات‌يافته‌است‌. و آنرا براي‌شاه‌صفيّ صفوي‌در سنه 1047 ه نوشته‌است‌. «

21- صدر آيه 31 ، از سوره 3 : ءَال‌عمران‌: قُلْ إِن‌كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَهَ فَاتَّبِعُونِي‌يُحْبِبْكُمُ اللَهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ . «بگو (اي‌پيغمبر) اگر شما اينطور هستيد كه‌خدا را دوست‌داريد، از من‌پيروي‌نمائيد تا خداوند شما را دوست‌داشته‌باشد، و گناهانتان‌را بيامرزد ؛ و خداوند غفور و رحيم‌است‌.»

22- «مرءَاة‌العقول‌في‌شرح‌أخبار ءَالِ الرّسول‌» طبع‌دوّم‌(سنه 1404 ه ق‌) ج‌10 ، كتاب‌الإيمان‌و الكفر، باب‌من‌أذي‌المسلمين‌و احتقرهم‌، حديث‌هشتم‌، ص‌383 تا ص‌396

مکی و مدنی در قرآن

mfarhang — Sat, 24 Oct 2009 08:35:18 GMT

الف) فواید شناخت سور و آیات مکی و مدنی

شناسایی سور و آیات مکی و مدنی دارای فواید زیادی است، که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- فهم اسباب نزول

2- شناخت ناسخ و منسوخ

3- شناخت خاص و عام

4- شناخت مطلق و مقید⁽¹⁾

دکتر حجتی در این مورد می نویسد:

از جمله فوایدی که از شناخت مکی و مدنی بودن آیات و سور قرآن، عائد شخص می گردد این است که یک محقق به گامهایی که اسلام در دعوت خود برداشته – و این گام ها با حوادث و شرایط و اوضاع، همزمان و هماهنگ بوده – اطلاع پیدا می کند و به هماهنگی این دعوت با محیط عربی اعم از مکه و مدینه، بیابان و شهر، دست می یابد. و از سبک و اسلوب های متفاوت این دعوت در خطاب به مومنین و مشرکین و اهل کتاب آگاه می گردد.⁽²⁾

عده ای دیگر اینگونه بیان داشته اند:

1- شناخت‌ تاریخ‌ و مخصوصاً تسلسل‌ آیات‌ و سُور و تدریجی‌ بون‌ نزول‌ آنها، از طریق‌ شناخت‌ سوره‌های‌ مکی‌ از مدنی‌ است‌ و از هدفهای‌ مهم‌ فرهنگی‌ است‌. انسان‌ پیوسته‌ در این‌ جستجوست‌ تا هر حادثة‌ تاریخی‌ را بشناسد، در چه‌ زمانی‌ و در کجا اتفاق‌ افتاده‌، عوامل‌ و اسباب‌ پدیدآورندة‌ آن‌ چه‌ بوده‌ است‌، بدین‌ طریق‌ علم‌ تاریخ‌ بوجود آمده‌ است‌؛ بنابراین‌ دانستن‌ سوره‌ها و آیه‌های‌ مکی‌ و تشخیص‌ آنها از آیه‌ها و سوره‌های‌ مدنی‌ از اهمیت‌ بسزایی‌ برخوردار است‌.

2- فهم‌ محتوای‌ آیه‌ در استدلالهای‌ فقهی‌ و استنباط‌ احکام‌ نقش‌ اساسی‌ دارد؛ چه‌ بسا آیه‌ای‌ به‌ ظاهر مشتمل‌ بر حکم‌ شرعی‌ است‌، ولی‌ چون‌ در مکه‌ نازل‌ شده‌ ولی‌ هنگام‌ نزول‌، هنوز آن‌ حکم‌ تشریع‌ نشده‌ بود، باید یا راه‌ تأویل‌ را در پیش‌ گرفت‌ یا به‌ گونه‌ای‌ دیگر تفسیر کرد؛ مثلاً مسأله‌ تکلیف‌ کافران‌ به‌ فروع‌ احکام‌ شرعی‌ مورد بحث‌ فقهاست‌ و اکثر فقها آنان‌ را در حال‌ کفر، مکلّف‌ به‌ فروع‌ نمی‌دانند ولی‌ گروه‌ مخالف‌ به‌ آیة‌ 7 سورة‌ فصلّت‌ تمسک‌ جسته‌اند، آنجا که‌ مشرکان‌ را به‌ دلیل‌ انجام‌ ندادن‌ فریضه‌ زکات‌ مورد نکوهش‌ قرار داده‌ است‌. غافل‌ از اینکه‌ سورة‌ فصلّت‌ مکی‌ است‌ و فریضة‌ زکات‌ در مدینه‌ تشریع‌ شده‌ است‌؛ یعنی‌ هنگام‌ نزول‌ آیه‌، زکات‌ حتی‌ بر مسلمانان‌ هم‌ واجب‌ نبوده‌ است‌؛ پس‌ چگونه‌ مشرکان‌ را مورد عتاب‌ قرار می‌دهد؟ که‌ این‌ آیه‌ دو تأویل‌ دارد: اول‌: مقصود از زکات‌ در اینجا تنها اَدای‌ صدقات‌ بوده‌ است‌ که‌ مشرکان‌ از آن‌ محرومند. دوم‌: مقصود، محرومیت‌ از ادای‌ زکات‌ است‌ و آن‌ بدان‌ جهت‌ است‌ که‌ کفر مانع‌ آنان‌ شده‌ است‌ و اگر ایمان‌ داشتند از این‌ فیض‌ محروم‌ نبودند؛ زیرا شرط‌ صحت‌ صدقه‌، قصد قربت‌ است‌ که‌ کافران‌ از انجام‌ آن‌ عاجزند.⁽³⁾

3- همچنین‌ در استدلالات‌ کلامی‌، آیات‌ مورد استناد مخصوصاً آیاتی‌ که‌ درباره‌ فضایل‌ اهل‌بیت‌ نازل‌ شده‌ بیشتر مدنی‌ است‌، چون‌ این‌ مباحث‌ در مدینه‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. برخی‌ آن‌ سوره‌ها یا آیاتی‌ را مکی‌ دانسته‌اند که‌ در آن‌ صورت‌ نمی‌تواند مدرک‌ استدلال‌ قرار گیرد. بنابراین‌ شناخت‌ دقیق‌ مکی‌ و مدنی‌ بودن‌ سوره‌ها و آیات‌ یکی‌ از ضروریات‌ علم‌ کلام‌ در مبحث‌ امامت‌ است‌ مثلاً برخی‌، تمام‌ سورة‌ دهر را مکی‌ می‌دانند و گروهی‌ مدنی‌ و بعضی‌ جز آیه‌ «24» «اَفاْصْبْر لِحُکْمِ رَبّکَ و لاتُطِعْ مِنْهُمْ آثماً اَوْکفوراً»همه‌ را مدنی‌ دانسته‌اند، خلاصه‌ اختلاف‌ دربارة‌ این‌ سوره‌ بسیار است‌، ولی‌ ما آن‌ را تماماً مدنی‌ می‌دانیم‌. دربارة‌ شأن‌ نزول‌ آیه‌های‌: یُوفُونَ باانذر و یُخافونَ یَوْماً کان‌ شَرُّهُ مُسْتَطیراً و یُطْعُمونَ الطَّعامَ عَلَی‌ حُبِه‌ مسکیناً و یتیماً و اَسیراً اِنّما نُطْعِمُکُم‌ لِوَجهِ اللهِ لانُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً و لا شُکُوراً اِنّا نخافُ مِنْ ربّنا یَوماً عَبُوساً قمطریراً فوقاهُم‌ اللّهُ شَرذلک‌ الَیوْمِ وَ لقاهُمْ نَضْرَةً و سُروراً و جزاهُمْ بما صَبرُوا جَنَّةً و حَریراً...)⁽⁴⁾ گفته‌اند که‌ حسنین‌ بیمار شده‌ بودند پیامبر(ص‌) و گروهی‌ از بزرگان‌ عرب‌ به‌ عیادت‌ آنان‌ آمدند و به‌ مولی‌(ع‌) پیشنهاد کردند: چنانچه‌ برای‌ شفاعت‌ فرزندانت‌ نذر کنی‌ خداوند شفای‌ عاجل‌ مرحمت‌ خواهد فرمود. حضرت‌ این‌ پیشنهاد را پذیرفت‌ و سه‌ روز، روزه‌ نذر کرد و آنگاه‌ که‌ حسنین‌ شفا یافتند در صدد ادای‌ نذر درآمد. قرصهای‌ نانی‌ برای‌ افطار تهیه‌ کرد، روز اول‌ هنگام‌ افطار مسکینی‌ در خانه‌ را زد و تقاضای‌ کمک‌ کرد، حضرت‌ نانهای‌ تهیه‌ شده‌ را به‌ او داد، روز دوم‌ یتیمی‌ آمد و نان‌ تهیه‌ شده‌ را دریافت‌ کرد و روز دوم‌ اسیری‌ آمد و نانها به‌ او داده‌ شد. و در نتیجه‌ حضرت‌ در این‌ سه‌ روز خود با اندک‌ نانی‌ خشک‌ و کمی‌ آب‌ افطار کرد. طبرسی‌ در این‌ زمینه‌ روایات‌ بسیاری‌ از طریق‌ اهل‌سنت‌ و اهل‌بیت‌ عصمت‌ گرد آورده‌ و تقریباً آنها را مورد اتفاق‌ اهل‌ تفسیر دانسته‌ است‌. آنگاه‌ برای‌ اثبات‌ مدنی‌ بودن‌ تمامی‌ سوره‌ را با سندهای‌ معتبر آورده‌ است.‌⁽⁵⁾ ولی‌ کسانی‌ مانند عبدالله‌ بن‌ زبیر که‌ مایل‌ نبودند این‌ فضیلت‌ به‌ اهل‌بیت‌ اختصاص‌ یابد اصرار داشتند که‌ این‌ سوره‌ را کاملاً مکی‌ معرفی‌ کنند⁽⁶⁾، غافل‌ از آنکه‌ در مکه‌ اسیری‌ وجود نداشت‌. مجاهد و قتاده‌ از تابعین‌ تصریح‌ کرده‌اند که‌ سورة‌ دهر تماماً مدنی‌، ولی‌ دیگران‌ تفصیل‌ قائل‌ شده‌اند.⁽⁷⁾ سید قطب‌ از دانشمندان‌ معاصر به‌ قرینة‌ سیاق‌، سوره‌ را مکی‌ دانسته‌ است.‌⁽⁸⁾

4- در بسیاری‌ از مسائل‌ قرآنی‌، تنها از طریق‌ مکی‌ و مدنی‌ بودن‌ سوره‌ یا آیه‌ها، حل‌ و فصل‌ می‌شود. مثلاً در مسأله‌ نسخ‌ قرآن‌ به‌ قرآن‌، برخی‌ راه‌ افراط‌ پیموده‌اند و بیش‌ از دویست‌ و بیست‌ آیه‌ را منسوخ‌ معرفی‌ کرده‌اند، در صورتی‌ که‌ چنین‌ عدد بزرگ‌ نمی‌تواند صحت‌ داشته‌ و با واقعیات‌ سازگار باشد و گروهی‌ راه‌ تفریط‌ در پیش‌ گرفته‌اند اصلاً قرآن‌ را غیر قابل‌ نسخ‌ می‌دانند، بویژه‌ نسخ‌ قرآن‌ به‌ قرآن‌؛ زیرا شرط‌ تحقق‌ نسخ‌، تنافی‌ میان‌ دو آیه‌ است‌ که‌ اینگونه‌ تنافی‌ با نفی‌ اختلاف‌ در آیه‌ «وَلوْکانَ مِنْ عِنْدِغَیرِاللَّهِ لَوَجَدُوا فیه‌ اختلافاً کثیراً»⁽⁹⁾ منافات‌ دارد.⁽¹⁰⁾ و از جمله‌ آیاتی‌ که‌ اِفراطیون‌ آن‌ را منسوخ‌ می‌دانند آیة‌ «فَمَا اْستَمْتَعْتُمْ بِه‌ منْهُنَّ فَاُتوهُنَّ اُجورُ هنَّ»⁽¹¹⁾ است‌ که‌ دربارة‌ ازدواج‌ موقت‌ نازل‌ شده‌ است‌ که‌ ناسخ‌ آن‌ را طبق‌ گفتة‌ امام‌ شافعی‌ محمدبن‌ ادریس‌ ـ آیة‌ «والذّینَ هُمْ لُفِروُجِهِم‌ حافظونَ اِلّا علی‌ ازواجِهِمْ اَوْ ما مَلَکَتْ اَیْمانُهُمْ فَاَنَّهِمْ غیرَ مَلُومینَ فَمَنِ اِبْتغی‌ وراءَ ذلک‌ فَواُلئک‌ هُمُ العادوُن‌»⁽¹²⁾

ب) شناخت آیات و سور مکی و مدنی

در این مورد چهار نظر وجود دارد:

1- معیار زمان

2- معیار مکان

3- معیار خطاب

4- معیار موضوع

معیار زمان

طبق این ملاک و معیار آنچه که قبل از حجرت نازل شده اند، مکی و آنچه که بعد از هجرت نازل شده اند مدنی هستند. و فرقی هم نمی کند که در چه جایی نازل شده باشند. برای مثال اگر آیه یا سوره ای بعد از هجرت در مکه نازل شده باشد باز هم مدنی است. لذا تمامی آیات و سوره هایی که در جنگها بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده، مدنی هستند.⁽¹³⁾

و یحی بن سلام در این مورد می گوید:

آنچه که در مکه نازل شده و یا در راه حجرت به مدینه نازل شده قبل از رسیدن حضرت رسول به مدینه، مکی هستند. و آنچه که بعد از رسیدن به مدینه نازل شده، هرچند در جنگ ها و سفر ها، مدنی هستند.⁽¹⁴⁾

دکتر حجتی این مورد را، معروفترین و بهترین رای برای شناخت آیات و سور مکی و مدنی می داند.⁽¹⁵⁾

معیار مکان

طبق این ملاک، آنچه که در مکه و حوالی آن - هرچند بعد از حجرت- نازل شده، مکی و آنچه که در مدینه و حوالی آن نازل شده، مدنی هستند. و آنچه که دور از مدینه و یا مکه نازل شده، نه مکی است و نه مدنی.⁽¹⁶⁾

دکتر حجتی در این مورد می گوید: بنا بر این، واسطه ای در اینجا بوجود می آید و آن این است که طبق ظابطه مذکور، آیات یا سوری که در سفر نزول یافت نه مکی است و نه مدنی.

طبرانی در کتاب (الکبیر) خود روایتی از رسول خدا(ص) آورده است که فرمود: قرآن در سه جا نازل گردید: مکه، مدینه، شام. که به عقیده وی، منظور از شام، بیت المقدس بوده است.⁽¹⁷⁾

به عنوان مثال آیه يَسَْلُونَكَ عَنِ الْأَنفَالِ قُلِ الْأَنفَالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَ أَصْلِحُواْ ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِي⁽¹⁸⁾ در بدر نازل شد، هنگامی که مسلمان ها مشغول تقسیم غنائم بودند و مخاصمه صورت گرفته بود، لذا طبق این ملاک نه مکی است و نه مدنی.

معیار خطاب

بنا بر این معیار، آیاتی که روی خطابشان با اهل مکه است، مکی و آیاتی که اهل مدینه را مخاطب قرار می دهند مدنی هستند.

ابن مسعود می گوید:

هر آیه ای که در آن یا ایها الناس وجود دارد، مکی و هر آیه ای که در آن یا ایها الذین آمنوا آمده، مدنی است.⁽¹⁹⁾

زرکشی می گوید:

چراکه غالب اهل مکه بر کفر بودند و غالب اهل مدینه بر ایمان.⁽²⁰⁾

معیار موضوع

دکتر حجتی می گوید: باید به این آراء رای دیگری را اضافه نمود و آن این است که ضابطه دیگری را که عنصر موضوع است باید ملاک مکی و مدنی بودن شناخت:

سوره ممتحنه از آغاز تا سرانجام آن در مدینه نازل گردید و البته اگر ما مکان را ملاک قرار دهیم مدنی است و از نظر زمان نیز پس از هجرت نازل شد. اگر این سوره از نظر اشخاص مورد توجه قرار گیرد، مخاطب این سوره اهل مکه اند، و اگر موضوع این سوره – که شامل نوعی از توجیه اجتماعی است و دلهای مومنین را مستعد و آماده می سازد – مورد نظر قرار گیرد به مردم مدینه مربوط می شود. لذا علماء، این سوره را از سوری می دانند که در مدینه نازل گردید ولی از نظر حکم، مکی می باشد.⁽²¹⁾

بعضی از خصوصیات سور مکی و مدنی⁽²²⁾

سور مکی

خصوصیات قطعی

1- سوره هایی که دارای سجده هستند.

2- هر سوره ای که در آن لفظ (کلا) به کار رفته است.

3- هر سوره ای که در آن (یا ایها الناس) آمده. به جز سوره حج که عده ای آن را مکی نمی دانند.

4- هر سوره ای که در آن قصه انبیا و ملل گذشته آمده، غیر از سوره بقره.

5- هر سوره ای که در آن داستان آدم و ابلیس دیده می شود، غیر از سوره بقره.

6- هر سوره ای که با حروف مقطعه آغاز می شود به غیر از بقره و آل عمران. و در مورد سوره رعد اختلاف وجود دارد که مکی بودن آن ارجح است.

خصوصیات غالب و شایع

1- کوتاهی، ایجاز، حرارت تعبیر، شدت لحن و تجانس صوتی در آیات و سور.

2- دعوت به اصول و بنیاد های ایمان به خدا و روز واپسین و تصویر و توصیف بهشت و دوزخ.

3- دعوت به تمسک به خوبیها و اخلاق نیک . پایداری بر نیکی.

4- مجادله با مشرکین و تحقیر آرمان های آن ها.

5- کثرت سوگند.

سور مدنی

خصوصیات قطعی

1- هر سوره ای که در آن فرمان جهاد و احکامش دیده میشود.

2- سوره هایی که در آنها احکام، حدود، فرائض، حقوق، قوانین مدنی و اجتماعی و سیاسی، گزارش شده و به طور مفصل در آن ها آمده است.

3- هر سوره ای که در آن ها از منافقین یاد شده به جز سوره عنکبوت.

4- هر سوره ای که در آن مجادله با اهل کتاب و دعوت آن ها به عدم تعصب و غلو در دینشان آمده است.

خصوصیات غالب و شایع

1- طولانی بودن اکثر سوره ها و آیات آنها و تفصیل مطالب و سبک آرام قانون گذاری آن ها.

2- تفصیل براهین و ادله در مورد حقائق دینی.

ج) شبهات وارده بر مکی و مدنی بودن

شبهاتی‌ که‌ در این‌ زمینه‌ وارد شده‌ بیشتر از جانب‌ مستشرقین‌ بوده‌ است‌ که‌ قرآن‌ را تابع‌ و متأثر از محیط‌ و جوّ حاکم‌ بر منطقه‌ دانسته‌اند و به‌ آن‌ چندان‌ جنبة‌ الهی‌ ثابت‌ نداده‌اند. بنابراین‌ شیوة‌ سورة‌ مکی‌ طبق‌ نظر آنان‌، شدت‌ و عنف‌ و پرخاش‌ کردن‌ است‌، در صورتی‌ که‌ شیوة‌ سوره‌های‌ مدنی‌ مسالمت‌آمیز است‌ و آن‌ بدان‌ جهت‌ بوده‌ است‌ که‌ برخورد مردم‌ مکه‌ تُند و مقاوم‌ و برخورد مدینه‌ مسالمت‌آمیز و پذیرش‌وار بوده‌ است‌؛ لذا قرآن‌ در مقابل‌ این‌ دو حالت‌ متضاد، حالت‌ مشابه‌ به‌ خود نگرفته‌، و شیوة‌ مردم‌ را در برابر آن‌ در پیش‌ گرفته‌ است‌.

در سورة‌ بقره‌ آمده‌ که‌: الذینَ یأکلون‌ الرّبا یقومون‌ اِلّا کما یَقُومُ الذی‌ یَتَخَبَّطُهُ الشیطانُ من‌ الَمْسِ⁽²³⁾

چون‌ سورة‌ بقره‌ بیشتر در مورد مشرکان‌ آمده‌ و با لحنی‌ شدید با مشرکان‌ و مخالفان‌ برخورد کرده‌ است‌ ولی‌ عنیف‌ سورة‌ قرآنی‌، سورة‌ برائت‌ است‌ که‌ از آخرین‌ سوره‌های‌ نازل‌ شده‌ در مدینه‌ است‌.

و همچنین‌ کوتاهی‌ آیه‌ و سوره‌های‌ مکی‌ و بلندی‌ سوره‌ها و آیه‌های‌ مدنی‌، دلیل‌ بر تفاوت‌ دو جامعه‌ مکه‌ و مدینه‌ است‌.

مردم‌ مکه‌ غالباً بی‌سواد، فاقد فرهنگ‌، خشن‌ و دور از تمدن‌ بودند و لذا متناسب‌ با آن‌ محیط‌، کم‌ گفتن‌، کوتاه‌ گفتن‌، موجز و مختصر و مفید آوردن‌ آیات‌ ضرورت‌ داشت‌ ولی‌ مردم‌ مدینه‌ تا حدودی‌ دارای‌ فرهنگ‌ و باسواد و آشنا به‌ تمدن‌ بودند و متناسب‌ با آن‌ محیط‌، به‌ تفصیل‌ سخن‌ گفته‌ شده‌ است‌.

در جواب‌ باید گفت‌: اولاً متناسب‌ با محیط‌ سخن‌ گفتن‌، شیوة‌ سخن‌دانان‌ ورزیده‌ و شرط‌ بلاغت‌ است‌. هر سخن‌ جایی‌ و هر نکته‌ مقامی‌ دارد. ثانیاً، چه‌ بسیار در مکه‌، سوره‌های‌ بلند نازل‌ شده‌ است‌، مانند سوره‌های‌ انعام‌ (165 آیه‌)، اعراف‌ (206 آیه‌)، اسراء (111 آیه‌)، کهف‌ (آیه 110)، طه‌ (آیه 135‌)، مریم‌ (آیه 98‌)، انبیاء (آیه ‌112)، و مؤمنون‌ (آیه 118 ‌) و نیز در مدینه‌ سوره‌های‌ کوچک‌ و کوتاه‌ نازل‌ شده‌ است‌، مانند سورة‌ نصر و زلزله‌ و بینه‌.

همچنین‌ در سوره‌های‌ مکی‌ از تشریع‌ خبری‌ نیست‌ و هر چه‌ هست‌ در سوره‌های‌ مدنی‌ است‌.

وجود برخی‌ احکام‌ در سوره‌های‌ مکی‌ این‌ نظر را رد می‌کند: آیه‌های‌ 141 ـ 146 سورة‌ انعام‌ در بیان‌ حکم‌ شرعی‌ ثمرات‌ و انعام‌ و حلال‌ و حرام‌ آنهاست‌، آیه‌های‌ 151 ـ 152 اعمال‌ و اموال‌ محرمه‌ و محلّله‌ را مطرح‌ کرده‌ است‌، در سورة‌ اعراف‌، آیه‌های‌ 31 ـ 33 دربارة‌ حلال‌، حرام‌، زینتها، فواحش‌ و غیره‌ مسائلی‌ ذکر شده‌ است‌، در سورة‌ اسراء بسیاری‌ از مبادی‌ اخلاق‌ و احکام‌ اولیه‌ اسلام‌ مشروحاً آمده‌ است‌، بنابراین‌ در سوره‌های‌ مکی‌، احکام‌ بسیاری‌ بیان‌ شده‌ است‌ و در سوره‌های‌ مکی‌ برهان‌ و استدلال‌ به‌ چشم‌ نمی‌خورد؛ ولی‌ در سوره‌های‌ مدنی‌ استدلال‌ بکار رفته‌ است‌. این‌ ادعا نیز مردود است‌؛ زیرا در سورة‌ مؤمنون‌ آیة‌ 91 برای‌ نفی‌ ولد و نفی‌ شریک‌ چنین‌ استدلالی‌ آمده‌ است‌: و مااتّخذاللّهُ من‌ ولد و ما کان‌ معه‌ من‌ اله‌ اذن‌ لذهب‌ کل‌ اله‌ بما خلق‌ و لعدا بعضهم‌ علی‌ بعضٍ سُبحان‌ اللّهِ عما یَصفوُنَ⁽²⁴⁾

و همچنین‌ در سورة‌ عنکبوت‌ دربارة‌ اثبات‌ نبوت‌ آیه‌ای‌ نازل‌ شده‌ است‌ و همچنین‌ در سورة‌ «ق‌» دربارة‌ قیامت‌ آیه‌های‌ 9 ـ 11 و 15 نازل‌ شده‌ است‌: وَ نزّلنا مِنَ السماء ماءً مبارکاً فَاَنْبَتْنا بهِ جناتٍ و حَبَّ الحصید و الْنَخْلَ باسقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضیدٌ رزقاً لِلعباد و احْیَینا بِه‌ بَلْدَةٌ مَیْتا" کذلک‌ الخروج‌.⁽²⁵⁾

پس‌ با توجه‌ به‌ اشکالات‌ فوق‌ و جوابهای‌ نقضی‌ که‌ بیان‌ شد نمی‌توان‌ آیات‌ قرآن‌ را متأثر از محیط‌ دانست‌، ولی‌ با توجه‌ به‌ هموار ساختن‌ مسیر دعوت‌ و ایجاد زمینه‌ گسترش‌ اسلام‌، بین‌ سوره‌های‌ مکی‌ و مدنی‌ تفاوتهایی‌ وجود دارد. هر حرکتی‌ در آغاز با مشکلات‌ فراوان‌ روبروست‌ که‌ باید نخست‌ در رفع‌ آنها بکوشد و آنگاه‌ که‌ مسیر آماده‌ شد، بر گسترش‌ و افزایش‌ جلوه‌های‌ خود رونق‌ بیشتری‌ بدهد و دعوت‌ خود را با بیان‌ شریعت‌ قرین‌ بسازد.

گرد آورنده:

حجه الاسلام مهدی زبردست برزین

منابع و مآخذ

1- محمد هادی معرفت، التمهید، ج1، ص162

2- محمد باقر حجتی، تاریخ قرآن کریم، ص73

3- تفسیر طبرسی‌؛ ج‌ 9 ص‌ 4 ـ 5 و المیزان‌؛ ج‌ 17 ص‌ 383 ـ 384

4- دهر ـ آیه‌ 7 ـ 12

5- تفسیر طبرسی‌؛ ج‌ 10 ـ ص‌ 404 ـ 406 و حاکم‌ حسکانی‌، شواهدالتنزیل‌؛ ص‌ 299 ـ 315

6- الدرالمنثور؛ ج‌ 6. ص‌ 297

7- رجوع‌ کنید به‌ التمهید؛ ج‌ 1 ـ ص‌ 154 ـ 155

8- فی‌ ظلال‌ القرآن‌؛ ج‌ 29. ص‌ 215

9- نساء. آیه‌ 82

10- خویی‌، ابوالقاسم‌ «آیت‌ الله‌» البیان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌؛ ص‌ 206

11- نساء ـ آیه‌ 24

12- مومنون‌ 5 ـ 7

13- رجوع شود به التمهید، ج1، ص162

14- رجوع شود به الاتقان سیوطی، ج1، ص23

15- محمد باقر حجتی، تاریخ قرآن کریم، ص75

16- رجوع شود به التمهید، ج1، ص163

17- محمد باقر حجتی، تاریخ قرآن کریم، ص76

18- الانفال، 1

19- مراجعه شود به المستدرک علی صحیحین، ج3، ص 18

20- البرهان للزرکشی، ج1، ص187

21- محمد باقر حجتی، تاریخ قرآن کریم، ص76

22- مراجعه شود به تاریخ قرآن کریم، محمد باقر حجتی، ص77

23- بقره‌، 275

24- مؤمنون‌،91

25- ق‌،‌ 9 ـ 11

اعجاز علمی قرآن

mfarhang — Mon, 19 Oct 2009 09:07:18 GMT

^{^{این مختصر قسمتی از تحقیق "قرآن و حدیث قدسی" است که خودم تهیه کرده ام. امیدوارم مفید واقع شود.}

اعجاز علمی(۱)
منظور از اعجاز علمی، اشارات علمی ای است که از برخی آیات قرآن نمودار شده و بیان آن هدف اصلی نبوده است؛ زیرا قرآن، کتاب هدایت است و هدف اصلی آن جهت بخشیدن به زندگی انسان و آموختن راه سعادت به اوست نه بیان مسائل علمی؛ از این رو اگر در قرآن به برخی اشارات علمی بر می خوریم، بدان سبب است که این سخن از منبع سرشار علم و حکمت الهی نشات گرفته است.
سدیو؛ مستشرق فرانسوی در این مورد می گوید:
قرآن چیزی را از آداب و حکم فروگذار ننموده و آداب قرآن مبنی بر حکمت، و اساس آن بر عدل و احسان قرار گرفته و غرض آن پیمودن راه حق و منع از رفتار باطل و دفع گمراهی و ضلالت و بیرون شدن از تاریکی رذالت و پستی به جانب انوار فضایل و کمال می باشد. (۲)
البته نبایست اعجاز علمی قرآن را به این دلیل که قرآن کتاب هدایت است نه کتاب علمی، رها کرده و از تحقیق و تفحص در مورد آن غفلت بورزیم، چرا که مسائل علمی بیان شده در قرآن خود دلیل بر حقانیت و منشا غیر بشری داشتن آن دارد، و از همین راه می توان حقانیت اسلام را به دیگر ادیان ثابت و تهمت های ناحق آن ها در مورد عقب ماندگی اسلام را به خودشان برگردانیم.
ژول لابوم؛ خاورشناس و نویسنده فرانسوی و نگارنده فهرست بسیار مفید برای قرآن-در مقدمه فهرست قرآن- می گوید:
بایستی که اهل دنیا بر حسب اختلاف جنس و زبان به دیده انصاف نظری به گذشته دنیا کرده، معارف و علوم پیش از اسلام را مطالعه کنند . معترف شوند که آیات دانش و علم برای مردم دنیا به واسطه مسلمین آورده شده و مسلمانان این علوم و دانش را از قرآنی که مانند دریای دانش بود گرفته و از آن نهر ها جدا نمودند. (۳)
در همین مورد، دکتر گرینه؛ عضو اسبق مجلس نمایندگان فرانسه، می گوید:
تمام آیات قرآنی مربوط به علوم طبیعی و بهداشتی و پزشکی را که من خودم از کودکی با آنها سر و کار داشتم، خواندم و مورد تتبع و بررسی قرار دادم و در پایان دیدم که تمام آن آیات با معارف جدید ما هماهنگی دارد و لذا مسلمان شدم.(۴)
مصادیق اعجاز علمی قرآن درباره طبیعت
برای ورود به بحث جا دارد تا ابتدا از باب مقدمه دو حدیث را بیان کنیم.
مردی از امام صادق(ع) پرسید: چرا همواره قرآن تر و تازه است و خواندن و مطالعه آن نه تنها از طراوت آن نمی کاهد بلکه بر تازگی های آن می افزاید؟
امام(ع) فرمود: نکته آن این است که خداوند قرآن را برای عصر محدود و اشخاص معینی نفرستاده است از این جهت آن در هر عصری و نزد هر گروهی تازه است و طراوت آن تا روز قیامت باقی است.(۵)
حضرت علی(ع) هم فرمودند: قرآن مشعل فروزانی است که فروغ و تابش آن به خاموشی نمی گراید و دریای عمیقی است که فکر بشر به ژرفای آن نمی رسد.(۶)
1- تنگی نفس و صعود به فضا
وَ مَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ يجَْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فىِ السَّمَاءِ(۷)
و هر كس را كه خواهد گمراه كند قلبش را چنان فرو مىبندد كه گويى مىخواهد كه به آسمان فرا رود.
امروزه ثابت شده که هوای اطراف زمین در نقاط مجاور این کره کاملا فشرده شده و برای تنفس انسان آماده است ولی هرچه به سمت بالا حرکت کنیم هوا رقیق تر می شود و میزان اکسیژن کمتر می گردد تا جایی که به مرحله ای خواهیم رسید که دچار تنگی نفس و احساس فشار شدید در سینه خواهیم شد.
2- آغاز خلقت از نظر قرآن
ثمَُّ اسْتَوَى إِلىَ السَّمَاءِ وَ هِىَ دُخَانٌ(۸)
سپس به آفرينش آسمان پرداخت، در حالى كه بصورت دود بود.
أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا(۹)
آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند، و ما آنها را از يكديگر باز كرديم.
برای اولین بار لاپاس؛ ریاضی دان و منجم فرانسوی، حدود دو قرن پیش نظریه داد مبنی بر اینکه در ابتدای خلقت کرات آسمانی به صورت توده گاز به هم متصل بوده و بعد ها به مرور زمان بر اثر فشردگی و تراکم شدید گاز ها تبدیل به جسم شدند. و امروزه با دستاورد های جدید علمی صحت این فرضیه ثابت شده است.
3- قرآن و گسترش جهان
وَ السَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُون(۱۰)
و ما آسمان را با قدرت بنا كرديم، و همواره آن را وسعت مىبخشيم!
برای اولین بار تئوری گسترش جهان توسط ژرژلومتر ریاضی دان بلژیکی ارائه گردید و زمانی مورد پذیرش محافل علمی جهان قرار گرفت که تلسکوپ پالومار راه اندازی شد. این تلسکوپ نشان داد که جهان هستی از زمان انفجار بزرگ تا کنون دائما در حال گسترش است.
بد از او دکتر ادوین.پ.هوبل اظهار داشت که تمامی کهکشان های هستی و اجرام کوچک و بزرگ آسمانی با سرعت زیادی از یکدیگر دور می شوند. این سرعت 60 هزار تا 150 هزار کیلومتر در ثانیه به سوی وگا که در وسط دنباله دب اصغر قرار دارد در حرکت است چنانچه خداوند می فرماید:
اللَّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِْ عَمَدٍ تَرَوْنهََا ثمَُّ اسْتَوَى عَلىَ الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كلٌُّ يجَْرِى لِأَجَلٍ مُّسَمًّى(۱۱)
خدا همان كسى است كه آسمانها را، بدون ستونهايى كه براى شما ديدنى باشد، برافراشت، سپس بر عرش استيلا يافت (و زمام تدبير جهان را در كف قدرت گرفت) و خورشيد و ماه را مسخّر ساخت، كه هر كدام تا زمان معينى حركت دارند!
4- قرآن و حرکت زمین
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فىِ مَنَاكِبهَِا(۱۲)
او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانههاى آن راه برويد.
این آیه اشاره به حرکت انتقالی زمین دارد چرا که زمین را به مرکب متحرکی تشبیه کرده است که در عین حرکت سریع سرنشینان خود را ناراحت نمی کند.
واژه (ذلول) جامع ترین تعبیری است که درباره حرکت زمین شده است چراکه زمین حرکات متعدد و بسیار سریعی دارد. ولی آنچنان آرام به نظر می رسد که گویی مطلقا ساکن است.
الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا(۱۳)
همان كسى كه زمين را برايتان گهوارهاى (محل آسایش) ساخت.
در این آیه خداوند زمین را مانند گهواره توصیف می کند و از ویژگی های گهواره هم این است که در عین حرکت و تلاطم سبب استراحت و آسایش کودک می شود.
در جای دیگر خداوند می فرماید:
وَ أَلْقَى فىِ الْأَرْضِ رَوَاسىَِ أَن تَمِيدَ بِكُمْ(۱۴)
و نيز كوههاى بزرگ را در زمين نهاد تا زمين شما را به لرزه و اضطراب نيفكند.
أَ لَمْ نجَْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا، وَ الجِْبَالَ أَوْتَادًا(۱۵)
آيا زمين را محل آرامش (شما) قرار نداديم؟! و كوهها را ميخهاى زمين؟!
چیزی را با میخ می کوبند که ترس از متلاشی شدنش داشته باشند، چنانچه خداوند در آیه 15 سوره نحل به این مطلب اشاره فرمود.
لذا این مساله زمانی برای زمین معنی دارد که زمین دارای حرکت دورانی به دور خود باشد آنگاه برای ثبوت قطعات زمین در برابر نیروی گریز از مرکز کوه ها که ریشه آنها تا اعماق زمین گسترده شده است نقش خود را نمایان می کنند.
حضرت علی (ع) در این مورد می فرمایند:
خداوند حرکات گوناگون زمین را به وسیله کوه های میخکوب شده با صخره هایش تعدیل فرموده است.(۱۶)
5- قرآن و جاذبه عمومی
اللَّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِْ عَمَدٍ تَرَوْنهََا(۱۷)
اللَّه، همان خداوندى است كه آسمانها را بىهيچ ستونى كه آن را ببينيد برافراشت.
نیوتن در باره قانون جاذبه عمومی می گوید: تنها قوه جاذبه برای تعلیل و تفسیر نظام شگفت عالم ستارگان کافی نیست بلکه باید یک منبع علم و قدرتی جرم، فاصله و سرعت حرکت همه آنها را سنجیده و هریک را در مدار معینی قرار داده باشد و او خداست.(۱۸)
6- قرآن و حرکت ماه
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتىَ عَادَ كاَلْعُرْجُونِ الْقَدِيم(۱۹)
و براى ماه منزلگاههايى قرار داديم، (و هنگامى كه اين منازل را طى كرد) سرانجام بصورت «شاخه كهنه قوسى شكل و زرد رنگ خرما» در مىآيد.
ستاره شناسان پس از رصد های دقیق ماه دریافته اند که حرکت انتقالی ماه به صورت شلچمی و پیچ در پیچ است. بنابراین اگر بخواهند مکان قرار گرفتن ماه و مسیر ورود و خروج آن را از قرارگاه های خود در یک زمان معین از شب های مختلف رسم کنند شکلی عینا شبیه خوشه خرما را پیش خود خواهند دید .
7- قرآن و حرکت همه موجودات
وَ تَرَى الجِْبَالَ تحَْسَبهَُا جَامِدَةً وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب(۲۰)
كوهها را مىبينى، و آنها را ساكن و جامد مىپندارى، در حالى كه مانند ابر در حركتند.
وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ الَّيْلَ وَ النهََّارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كلٌُّ فىِ فَلَكٍ يَسْبَحُون(۲۱)
او كسى است كه شب و روز و خورشيد و ماه را آفريد هر يك در مدارى در حركتند!
کلیه عالم از ذرات اتم تشکیل شده اند و در درون اتم ها الکترون ها با سرعت فوق العاده زیادی دور هسته مرکزی اتم در حال حرکت می باشند. بنا براین جهان چیزی جز حرکت نیست.
برخی از مفسران حرکت کوه ها را در این آیه ناظر بر حرکت جوهری می دانند. دکتر سفری فرانسوی در کتاب تاریخ زمان می گوید: از مطالعاتی که ما انجام داده ایم این نتیجه حاصل شده است که هیچ موجود ساکنی در عالم وجود ندارد.
8- قرآن و پیدایش حیات
وَ اللَّهُ خَلَقَ كلَُّ دَابَّةٍ مِّن مَّاءٍ فَمِنهُْم مَّن يَمْشىِ عَلىَ بَطْنِهِ وَ مِنهُْم مَّن يَمْشىِ عَلىَ رِجْلَينِْ وَ مِنهُْم مَّن يَمْشىِ عَلىَ أَرْبَع(۲۲)
و خداوند هر جنبندهاى را از آبى آفريد گروهى از آنها بر شكم خود راه مىروند، و گروهى بر دو پاى خود، و گروهى بر چهار پا راه مىروند.
ژرژ واینایس بیشوف در کتاب خورشید، زمین و انسان می نویسد: آنچه می توان با قاطعیت نسبی گفت این است که حیات در محیط گرم آب آغاز شد.(۲۳)
همچنین یک دانشمند زیست شناس که بعد از شنیدن آیه 30 سوره الانبیا(وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَُّ شىَْءٍ حَى) مسلمان شد، علت مسلمان شدن خود را چنین بازگو کرد : چگونه مطلبی را که ما بعد از سالها تحقیق به آن دست یافتیم قرآن در 1400 سال پیش در یک جمله کوتاه بیان داشته است.(۲۴)
منابع:
۱- سعید حمیدی کلیجی، قرآن و طبیعت
۲- اعترافات، خدمات اسلام به اروپا، ج1، ص81
۳- ژول لابوم، فهرست قرآن، مقدمه کتاب
۴- آیت الله سید محمد شیرازی، اسلام چیست؟ و مسلمان کیست؟
۵- تفسیر برهان، ج1 ، ص81
۶- نهج البلاغه، خطبه193
۷- الانعام، 125
۸- فصلت، 11
۹- الانبیاء، 30
۱۰- الذاریات، 47
۱۱- الرعد، 2
۱۲- الملک، 15
۱۳- طه، 53
۱۴- نحل، 15
۱۵- النبا، 6-7
۱۶- نهج البلاغه فیض الاسلام، ص249
۱۷- الرعد، 2
۱۸- آیت الله حسین نوری، انسان و جهان، ص57
۱۹- یس، 39
۲۰- النمل، 88
۲۱- الانبیا، 33
۲۲- النور، 45
۲۳- احمد امین، راه تکامل، ج2، ص32
۲۴- م.حقیقی، فروغ دانش جدید در قرآن و حدیث، ج1، ص104}

پیرامون حدیث قرب نوافل

mfarhang — Sun, 11 Oct 2009 06:25:18 GMT

بسم الله الرحمن الرحیم، نحمده علی آلائه و نصلی علی خاتم النبیین محمد و آله الطاهرین المعصومین.

مقدمه:

همانگونه میدانید، این جهان برای هدفی بسیار ارزشمند آفریده شده است، و آنقدر این هدف اهمیت داشته است که خداوند متعال فرستادگان بسیاری را از جانب خود برای تبیین این هدف فرستاده است و حتی تمام عالم هستی را هم به همین بهانه خلق کرده است.
این هدف چیزی نیست جز سعادت انسان ها و رسیدن آن ها به کمال مطلق یعنی خداوند که می توان از آن به فنای در ذات خدا نام برد.
به همین دلیل خداوند دستورات بسیار تفکر برانگیزی را برای پیمودن این راه که از موانع هم خالی نیست صادر کرده است.
از جمله این دستورات می توان به دستورات اخلاقی، اعتقادی و تکلیفی اشاره کرد. و خود دستورات تکلیفی به دو دسته فریضه و نافله تقسیم می شوند.
فرائض آن دسته از تکالیف هستند که به نام واجب و حرام از آنها یاد می شود، که بایستی حتما واجبات انجام و حرامات ترک شوند. و در غیر اینصورت فرد مستحق عقاب می شود. و در بین فرائض نماز های یومیه، از با اهمیت ترین آنها هستند.
و البته غیر از نماز های فریضه خداوند متعال نماز های دیگری را هم قرار داده که نافله نام دارند. و ترک آنها حرام نیست، بلکه انجام دادن آنها موجب استحقاق پاداش می شود.
در این مورد روایات بسیاری وارد شده است، و در اینجا یکی از آن روایات را که شهرت به حدیث قرب نوافل گرفته، آورده و از جهت سند و متن مورد بررسی قرار می دهیم. باشد که مورد مرضی خداوند متعال واقع شود.

مهدی زبردست برزین
18 شوال 1430

سند روایت:

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِيرٍ.

وضعیت سند:

ارزیابی ضعیف، اتصال مسند، نوع سند تحویل

تحویل سند:

1- محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد بن عيسى عن ابن فضال عن علي بن عقبة عن حماد بن بشير.
2- أبو علي الأشعري عن محمد بن عبد الجبار عن ابن فضال عن علي بن عقبة عن حماد بن بشير.

رجال:

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى: رجال‏النجاشي ،ص‏353 : شيخ أصحابنا في زمانه ثقة عين
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى: رجال‏الطوسي ،ص‏351 : ثقة
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ(أحمدبن‏إدريس‏القمي): الخلاصةللحلي ،ص‏16 : كان ثقة في أصحابنا فقيها كثير الحديث صحيح الرواية
مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ: رجال‏الطوسي ،ص‏391 : ثقة
ابْنِ فَضَّال: رجال‏الطوسي ،ص‏354 : ثقة
عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ: الخلاصةللحلي ،ص‏102 : ثقة ثقة
حَمَّادِ بْنِ بَشِير: موردی یافت نشد

متن روایت:

قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِي وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدٌ بِشَيْ‏ءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي عَنْ مَوْتِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ.(1)

ترجمه روایت:

حماد بن بشير گويد: شنيدم از حضرت صادق عليه السلام كه فرمود: رسول خدا (ص) فرموده خداى عز و جل فرمايد: هر كه بدوستى از من اهانت كند بتحقيق براى جنگ با من كمين كرده است، و هيچ بنده بچيزى بمن تقرب نجويد كه نزد من محبوب‏تر از آنچه بر او واجب كرده‏ام باشد، و همانا او بوسيله نماز نافله به من نزديك شود تا آنجا كه من او را دوست بدارم، و هنگامى كه او را دوست بدارم گوش او شوم همان گوشى كه با آن ميشنود و چشم او گردم همان چشمى كه با آن ببيند، و زبانش شوم همان زبانى كه با آن سخن گويد، و دست او گردم، همان دستى كه با آن بگيرد، اگر مرا بخواند اجابتش كنم، و اگر از من خواهشى كند باو بدهم، و من در كارى كه انجام دهم هيچ گاه ترديد نداشته‏ام مانند ترديدى كه در مرگ مؤمن دارم، (زيرا) او مرگ را خوش ندارد، و من ناخوش كردن او را.(2)

شرح و توضیح:

ادراکات پیامبر (صلوات الله علیه واله)از راه های زیر بوده است :ادراک عقلی– مشاهده قلبی - تماثیل برزخی یا همان وجود مثالی- قرب نوافل - قرب فرائض –مشاهده حسی- و سلطان همه آنها وحی بوده است.
قرب نوافل(انجام اعمالی مازاد بر فرایض واجب مثل (نماز مستحبی و روزه مستحبی و انفاق مستحبی که صدقه نام دارد.طبق حدیث نورانی قدسی که تمام مجاری ادراک پیامبر را اسماء فعلیه خدا را پر کرده بود. (انا جلیس من ذکرنی-وما رمیت اذ رمیت ولاکن الله رمی-فلم تقتلوهم ولاکن الله قتلهم-یاخذ الصدقات-یقبل التوبه عن عباده )اینها در فصل سوم مجاز نیستند.سخن در این است که سخن‏گوخود عبد است‏به لسان الله، این قرب نوافل است پس اگر انسانى محبوب خدا شد به جایى مى‏رسد که خدا زبان اومى‏شود. . قرب دیگر قرب فرایض است که انسان با آن به جایى مى‏رسد که لسان حق مى‏شود، مرحوم صدوق در «توحید» از حضرت امیر نقل کرده است که «انا ید الله انا جنب الله‏» این آغاز ولایت است آن قرب فرایض این عبد صالح سالک،لسان الله و سخنگوى خدا باشد.
فصل سوم یا فصل اسماء افعال خدا جزء ممکنات است وراه تشخیص هم از اسماء ذات و صفات واجب در ممکن بودن یا نبودن آنهاست: مثل اسم شافی که کاه خدا شفا میدهد و گاهی نمی دهد پس اسم افعالی است. بر خلاف آن اسم علیم که لا علم در خدا فرض ندارد.پس صفت ذاتی است. وگاهی فرق در اعتبار اسناد ماست مثل ایجاد و وجود یا خالق و قیومیت که در یکی اسناد به واجب است و در دیگری به ممکن اسناد داده شده ولی هر دو هر دو یک چیز اند. صفات ذاتی عین ذات ( هستی) و موکد آن می باشد.فقر بنده اوصاف مفرق و لازم بنده نیست .بلکه ذاتی است.ولی ثروت عین ذاتس نیست زیرا که سلب پذیر است.
حدیث نورانی امام رضا (علیه السلام)روشن گر بیشتر این نکته میتواند باشد.
عمران صائبی اشکال کرد که که :ما قادر به شناخت خدا نیستیم !چون خلق یا در خداست یا خدا درخلق و حال اینکه هر دو محال است.پس شناخت خدا هم ممکن نیست امام فرمودند:نه او در خلق است و نه خلق دراو!حالت سومی هم هست؟آنگاه مثال تصویر در آینه را زدند و بیان کردند نه تصویر آینه در توست و نه تو در تصویر آینه هستی!ولی تو آن تصویر را میشناسی! عالم آل محمد(صلوات الله علیهم)این گونه زیبا عالم را با تمام هویتش صورت مراتیه ای حق تعالی تشبیه فرمودند.(3)

احادیث ضمیمه:

امام کاظم (ع)فرمودند: «نمازهای نافله، وسیله تقرب مؤمنان به خداست».(4)
از امام باقر (ع)درباره آیه « الَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ:آنان که بر نمازهایشان مداومت می‌ورزند»(5) سوال کردند، حضرت فرمودند: منظور نماز نافله است.(6)
خداوند به حضرت عیسی فرمود: «... با نافله‌ها به من نزدیک شو و به من توکل کن تا تو را کفایت کنم...»(7)

اصطلاحات:

ضعیف: سندى است كه اعتبار آن از جهت اوصاف راويان ثابت نشده باشد.
مسند: سندى است كه در آن نام تمام سلسله‏ى راويان سند بدون ابهام ذكر شده و سند به معصوم ع منتهى مى‏گردد.
تحویل: نوعى از عطف در سند كه يك طبقه را بر يك طبقه عطف نمى‏كند بلكه گاه يك طبقه را بر دو طبقه و گاه چند طبقه را بر چند طبقه عطف مى‏كند.

منابع و مآخذ:

1- اصول کافي، ج 2، ص 352 ، ح 7
2- اصول كافى-ترجمه مصطفوى، ج‏4، ص 53
3- تفسیر سوره اسراء :حضرت آیت الله جوادی املی
4- بحارالانوار، ج 82، ص 308
5- سوره مبارک معارج، آیه 23
6- الکافی، ج 3، ص 270
7- میزان الحکمه، حدیث 21713

درخواست راهنمایی از شما

mfarhang — Fri, 25 Sep 2009 07:02:05 GMT

سلام

دوستان عزیز مدتی است که به دنبال مطالعه کتب تربیتی در مورد نوجوانان و جوانان هستم، لذا کتبی هم تهیه کرده ام ولی به علت محدودیت زمان و گرفتاری نتوانسته ام بیشتر از این به دنبال کتاب بگردم، به همین دلیل تصمیم گرفته ام تا از نظرات شما دوستان استفاده کنم.

البته این که کتاب زیر بنای اسلامی داشته باشد یا نه مهم نیست، البته اشتباه نشود، منظورم این نیست که بگم اسلام چیزی کم گذاشته، ولی این کتاب ها که نوشته شده نویسنده هیچکدامشان خدا و یا معصومین نیستند، به همین دلیل هرکدام کمبود هایی دارند، کتاب هایی هم که به وسیله غربی ها نوشته شده علاوه بر نقصان تربیتی، نقصان ایدئولوژیکی هم دارند، یعنی در بیشترشان هیچ توجهی به نیاز اصلی بشر که تعالی می باشد نشده و تنها به دنیا پرداخته اند.

به همین دلیل می بایست اثر هر دو گروه را مطالعه و تا حد امکان بین آن ها جمع و از تجربیات آن ها استفاده کرد.

لذا خواهشمند هستم در صورت امکان به بنده کمک کنید، و اگر بتوانید نام کتاب، نام نویسنده، انتشارات و آدرس محل فروش را بدهید بسیار ممنون میشوم.

سانسور سخنان انتقادي علم‌الهدي و خزعلي درباره هاشمي در خبرگان

mfarhang — Fri, 25 Sep 2009 06:01:18 GMT

ششمين اجلاس خبرگان در تهران امروز در حالي گشايش يافت كه خبرنگاران تنها در زمان سخنراني هاشمي رفسنجاني اجازه حضور در اجلاس را يافتند و براي پوشش نطق ساير ناطقان مجبور شدند از خبر ارسالي سانسور شده در رسانه‌هاي خود استفاده كنند.

در اين زمينه يك منبع آگاه به خبرنگار ما گفت: آيت‌الله علم‌الهدي و آيت‌الله خزعلي در نطق‌هاي خود انتقاداتي را متوجه هاشمي رفسنجاني و رفتار وي به‌ويژه در دوره انتخابات و پس از آن مطرح كرده‌اند اما نه تنها اثري از اين انتقادها در خبر ارسال شده به رسانه‌ها وجود ندارد، بلكه مفهوم آن نيز دچار تحريف شده است.

در بخشي از خبر ارسالي آمده است: «حجت الاسلام و المسلمين علم الهدي سومين ناطق قبل از دستور بود که با شرح حال تحليلي حوادث زمان حکومت علي(ع) و مکرهاي معاويه براي فريب مردم و رويگرداني از امام بر حق و ترويج آن تفکر تا زمان حکومت نامشروع يزيد و قيام امام حسين (ع) گفت: شايد سکوت برخي از بزرگان اسلام در اشاعه تفکرات غلط بين مردم بي تاثير نباشد.

وي با بيان ويژگي هاي آيت الله خامنه اي در رهبري 20 ساله نظام و همچنين سوابق هاشمي رفسنجاني گفت: جامعه اسلامي ما خاطرات مجاهدت ها و همبستگي هاي اين دو يار امام را فراموش نمي کند.»

اين منبع آگاه ادامه داد: آيت‌الله علم‌الهدي در ادامه نطق خود با اشاره به سابقه هاشمی رفسنجانی در جریان مبارزات انقلاب و پس از انقلاب و همچنین حضور وی در جمع اولین بیعت کنندگان با رهبر انقلاب در سال1368، سکوت وی در قبال هتاكي‌هاي بی سابقه اخير عليه رهبري انقلاب را رفتاری متناقض با پیشگامی بیست سال پیش او در بیعت با رهبر انقلاب دانسته و خطاب به وی گفت: «چرا پس از بیست سال، در برابر این هتاکی های بی سابقه و آتش فتنه ای که از خیمه برخی اطرافیان شما به پا شده است، ساکت نشسته اید؟»

امام جمعه مشهد مقدس در ادامه با اشاره به این تناقض رفتار هاشمی رفسنجانی، با سوابق گذشته وی ادامه داد:« در باره این تناقض رفتار شما آینده و تاریخ حکم خواهد کرد کما انیکه اکنون نیز مردم درباره این تناقض در رفتار قضاوت کرده و به نتیجه رسیده اند.» وی در ادامه نیز از هاشمی رفسنجانی خواسته است تا دیر نشده به اصلاح این تناقضات رفتاری بپردازد و در همین اجلاس خبرگان، پارادوکس موجود را حل کند.

این منبع آگاه همچنين افزود: آيت‌الله خزعلي نيز در نطق خود با انتقاد از هاشمي و برخي اعضاء خانواده وي، خواستار برخورد با عوامل اصلي اغتشاشات شد كه هيچ اشاره‌اي در خبر ارسالي به رسانه‌ها به اين فرازهاي مهم اظهارات آيت‌الله خزعلي نشده است.

منبع:http://www.rajanews.com/detail.asp?id=36724

دل نوشته

mfarhang — Tue, 08 Sep 2009 21:53:52 GMT

مدت ها بود که دیگر چیزی ننوشته بودم، یعنی حال و حوصله نوشتن نداشتم، یا بهتر بگم اصلا چیزی برای نوشتن نداشتم. اما بعد از مدت ها می خوام بنویسم و کمی حرف بزنم، در واقع می خوام کمی درد و دل کنم چونکه خیلی دلم گرفته، راستش نمی دونم چرا مردم همیشه تا اسم مردن میاد می ترسن یا ناراحت میشن بعضی وقت ها هم به کسی که حرفی از مردن زده میگن "این حرف ها چیه؟ این حرف ها خوب نیست... ."

واقعیت اینه که اصلا نمی دونم چرا ما آدم ها اینقدر به دنیا دل بسته ایم و حتی نمی خواهیم به این فکر کنیم که ما هم روزی رفتنی هستیم! این مساله واقعا برای من همیشه سوال بوده.

خوب اگه کمی فکر کنیم می بینیم مرگ چیز بدی نیست در واقع چیز خیلی خوبی هم هست، شاید یکی از بهترین نعمت های خدا به ما آدم ها باشه. تعجب می کنید؟

خوب بیشتر توضیح میدم، متاسفانه ما آدم ها در دنیایی زندگی می کنیم که همه جای اون پر شده از ظلم و بی عدالتی، در واقع جایی نمیشه پیدا کرد که به مردم ظلم نشه.

تو این دنیا اگر کسی قدرت و ثروت داشت میتونه راحت و با آرامش زندگی کنه یعنی همه چیز در مورد اون فرق میکنه. این چیزیه که تو فیلم ها هم دیدید، مثلا بار ها دیدید که یک آدم ثروتمند جنایتی مرتکب میشه ولی به خاطر ثروتی که داره هیچ کس جرات نزدیک شدن به اون هم نداره، ولی اگر یک آدم معمولی تنها متهم به کاری شود آن هم در حد حدس و گمان خیلی سریع دستگیر، بازداشت و مورد بازجویی قرار میگیرد و تا می توانند به او توهین می کنند.

براتون مثال فیلم زدم تا بهتر بتوانید تجسم کنید ولی متاسفانه این فقط در فیلم نیست بلکه واقعیتی دقیقا خارجی و عینی می باشد. چیزی که هر روز با آن مواجه می شویم.

حالا میریم سراغ عالم بعد از مرگ تا بهتر با سخن اولم ارتباط برقرار کنید، بعد از مرگ دیگه کسی نمی تونه به آدم ظلم کنه، در واقع هرچه هست نتیجه اعمال خود انسانه، اگه کار خوبی کرده باشه پاداش و اگه کار بدی کرده باشه تنبیه در انتظار اونه. ولی هیچ گاه به جرم فقر یا عدم قدرت مورد ظلم و ستم واقع نمیشه. مثلا خدا نمیگه خوب فلانی که کس و کاری نداره هرچه می خواهید سرش بیارید و بندازیدش تو جهنم، یا خدا نمیگه: نه، فلانی فامیل فلان شخص ثروتمنده، نمیشه بهش دست زد، پس بهترین نعمت ها را بهش بدید.

فقط به یه نکته توجه کنید، من قصد ندارم که آرزوی مرگ و نا امیدی رو رواج بدم، فقط خواستم به یک نکته اشاره کنم تا بعد از این که دیگه از مرگ نترسیدیم کمی بیشتر به مرگ فکر کنیم، چون فکر کردن به مرگ باعث میشه نه به کسی ظلم کنیم و نه به کسی بی توجه باشیم.

ولی چیزی که هست اینه که دیگه از این همه ظلم و بی عدالتی خسته شدم، واقعیتش اینه که دلم می خواد برم یه جا که از هیچ آدمی خبری نباشه، فقط من باشم و من. شاید ظلم و بی عدالتی تنها چیزی باشه که تو این دنیا تحملش برام غیر قابل قبول باشه، واقعا غیر قابل قبول.

تو این شب ها برام دعا کنید، دعا کنید به خاسته ای که دارم برسم، خواسته ای که فقط می تونم به خدا بگم، از خدا بخواهید که خودش اون رو به طور کامل بهم بده، چون خواسته من به صورتیه که اگه تنها قسمتی از اون هم انجام نشه شاید تا ابد مجبور بشم تاسف بخورم.

ببخشید که اذیتتون کردم، التماس دعا

18 شهریور- ساعت 1 بامداد

زیارت عاشورا در کنار مزار شهدا

mfarhang — Wed, 19 Aug 2009 16:37:18 GMT

با سلام

بدین وسیله به اطلاع کلیه دوستان می رسانم که مراسم پر فیض زیارت عاشورا فردا پنج شنبه 29 مرداد در کنار مزار شهیدان سپاه در سانحه هوایی 24 تیر برگذار می گردد.

محل برگزاری:

بهشت زهرا(س)، قطعه 45، ردیف 102، شماره 47

پنج شنبه، ۲۹ مرداد، ساعت ۸:۳۰ الی ۱۰:۳۰ صبح

يك نماينده مجلس خبر دادچگونگي اخذ مدرك دكترا توسط لاريجاني در نوبت بررسي

mfarhang — Mon, 10 Aug 2009 18:09:49 GMT

در پی افزایش حساسیت نمایندگان مجلس شورای اسلامی نسبت به صحت یا سقم وضعیت مدارک تحصیلی بعضی از مسئولین، گزارش‌هایی درباره چگونگی اخذ مدرك دکتراي علی لاریجانی نيز در اختیار تعدادی از نمایندگان مجلس قرار گرفته است.

به گزارش رجانيوز، یکی از نمایندگان بررسی کننده سابقه تحصیلی دکتر لاریجانی با اشاره به گزارش دریافتی در این خصوص اظهار داشت: آنچه که تا این زمان برای ما روشن شده این است که ایشان سال‌ها پیش از اخذ كامل مدرک دکترا، خود را دکتر معرفی می کرد و با این عنوان، در برخي موقعيت‌هاي شغلي، فعاليت مي‌كرد.

وی افزود: آقای لاریجانی مدرک دکتراي خود را چند سال پس از آغاز مدیریتش بر سازمان صدا و سیما اخذ کرد، اما وي پیش از آن، از جمله در انتخابات دوره چهارم مجلس كه از حوزه انتخابیه شهرستان آمل كانديدا شده بود، از عنوان دکترا برای تبلیغ خود استفاده کرد كه البته رأی هم نیاورد. همچنين، او در زمان اخذ رأی اعتماد از مجلس به‌عنوان وزیر ارشاد نیز با عنوان دکتر معرفی شده بود، در حالی که در آن زمان فوق لیسانس داشت.

این نماینده مجلس سپس به شرح ماجرای چگونگی اخذ مدرک دکتری توسط علی لاریجانی پرداخت و گفت: چند سالی که از آغاز به کار ایشان به عنوان رییس سازمان صداوسیما گذشته بود، رئیس وقت مرکز پژوهش‌های مجلس به تهیه پایان نامه دکترای او با استفاده از منابع تحقيقاتي مرکز پژوهش‌ها كمك ويژه‌اي كرد و برخي اطلاعات جمع آوری شده از منابع علمی و اجرایی کشور که باید برای تدوین قوانین استفاده می شد، در تهیه اين پایان نامه استفاده شد.

وي ادامه داد: پس از دفاع لاریجانی از پایان نامه‌اش، اساتید مربوط به آن ایراد گرفته و پایان نامه را نپذیرفتند. ظاهراً این اساتید فشارهای زیادی را هم به علت رد کردن پایان نامه تحمل کرده بودند.

اين نماينده خاطرنشان كرد: بعد از این ماجرا، پایان نامه مردودی لاریجانی به مرکز پژوهش های مجلس بازگردانده شد و این بار علاوه بر اطلاعات موجود در این مرکز، از اطلاعات و اسناد موجود در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی هم استفاده شد تا اینکه بالاخره پایان نامه دکترای آقای علی لاریجانی پذیرفته شد.

یک نماینده دیگر مجلس نیز با اشاره به اظهارات اخیر لاریجانی درباره اینکه عاقبت به خیری فقط با اطاعت از رهبری حاصل می شود، رفتار و مواضع وي پيش و پس از برگزاري انتخابات را مورد اشاره قرار داد و گفت: با اینکه افراد معمولی جامعه هم موضع رهبری را از فرمایشات ایشان به خصوص در سفرشان به استان کردستان درک کرده بودند، اما آقای لاریجانی مسیر دیگری را رفت و هزینه زیادی به کشور و نظام تحمیل کرد.

وی با اشاره به حمایت لاریجانی از موسوی، پيش از انتخابات یادآور شد: از جلسات انتخاباتی وي و ترکیب اعضای این جلسات که بگذریم، کاری که ايشان بعد از ظهر روز اخذ رأی كرد و تلفنی به موسوی، به بهانه حتمی شدن ریاست جمهوری‌اش تبریک گفت، قابل گذشت نیست، زیرا او از جایگاه رییس یک قوه و به عنوان کسی که قاعدتاً به اطلاعات و اخبار دست اول و محرمانه دسترسی دارد، وقتی به موسوی آن هم قبل از پایان زمان رأی گیری تبریک گفت، در واقع او را دچار توهم و تشویق کرد تا مواضع فتنه انگیز و تحریک کننده بعدی را هم داشته باشد که اين رفتارها باعث سلب امنیت و آسایش مردم و وارد شدن خسارات زیادی به کشور و اقتدار و حیثیت نظام شد. آیا نشست و برخاست های انتخاباتی آقای لاریجانی با کسانی که با نظام دچار تعارض و تضاد شده بودند و تشویق او به فتنه انگیزی موسوی و آشوب های خیابانی، نشانه اطاعت از رهبری است؟

اين نماينده افزود: ما به خاطر بعضی مصالح درباره رفتار انتخاباتی آقای لاریجانی و جلسات و محتوای مذاکرات و مواضع علنی متناقض او سکوت کردیم، اما ای کاش وي برای چگونگی تشکیل دولت دهم تعیین تکلیف نکند.