الف ) تعریف عصمت

لغت : مصونیت

اصطلاح : عصمت موهبت الهیه ای است که به واسطه آن صدور گناه چه کبیره ، چه صغیره ، قبل بعثت و بعد بعثت (البته قدرت انجام گناه وجود دارد و اختیار ثلب نمی شود) ، خطا ، سهو و فراموشی در عقائد ، احکام ، آراء و رساندن و دریافت وحی و تفسیر آن از بین می رود و ممتنع می شود . و ترک ذنوب به خاطر ایمان آن ها به خدا و روز قیامت و اطلاع از حقایق و تاثیر معاصی در دنیا و آخرت است . و همچنین علاقه و حبی که به خدا دارند آن ها را از انجام گناه باز می دارد .

ب ) دلیل عصمت

دلیل بر عصمت نمی تواند که دلیل شرعی محض باشد ، چراکه قبل از اثبات عصمت در انبیا نمی توان از دلیل شرعی که خود انبیا آن را آورده اند استفاده کرد ، به دلیل اینکه احتمال خطا و سهو و نسیان در دلیل شرعی وجود دارد . لذا ابتدا بایستی با دلیل عقلی محض و یا دلیل مرکب به صورت دلیل عقلی محض که دلالت در عصمت انبیا در مقام تبلیغ و رساندن وحی دارد و سپس دلیل شرعی دال بر عصمت انبیا در سایر مقامات استفاده کرد .

ذکر ادله بر عصمت :

1 - نقض غرض ، بدین معنا که اگر نبی معصوم نباشد نقض غرض ایجاد میشود .

توضیح :

مقصود از ارسال رسل و بعثت انبیا ارشاد انسان ها به مصالح و مفاسد و تربیت و تزکیه انسان ها به سوی کمالات دنیوی و اخروی می باشد . وحال اگر رسول فرستاده شده خود عاصی و خاطی باشد چگونه می تواند قصد خدا از ارسال رسل را انجام دهد و این خلاف حکمت است و از خدا خلاف حکمت صادر نمی شود .

البته این دلیل به تنهایی تمام عصمت را اثبات نمی کند بلکه تنها عصمت بعد از بعثت را اثبات می کند ، و برای اثبات عصمت قبل از بعثت به دلایل دیگری نیاز است .

توضیح دیگر :

اگر فرستاده خدا به سوی مردم جایز باشد که کذب بگوید و معصیت انجام دهد ، جایز است که در امر و نهی و افعالش هم کذب و معصیت راه داشته باشد و در این هنگام کسی از آنها پیروی نمی کند ، و این نقض غرض است . و اگر در قبل بعثت امکان معصیت و کذب و نسیان و خطا در او راه داشته باشد ، چگونه می توان بعد بعثت به او اطمینان کرد ، چرا که ممکن است ادعای بعثت او دروغ باشد و یا در ابلاغ دچار نسیان و خطا شده باشد و همین که احتمال ایجاد شود یقین از بین می رود .

2 - اگر جایز باشد معصیت چه عمدا چه خطاً و چه از روی فراموشی از رسول صادر شود ، در این هنگام یا واجب است که از رسول طبعیت کرد در آنچه از او صادر شده و یا واجب نیست که از او طبعیت کرد . اگر از او تبعیت شود باطل است ، چراکه دین و عقل این اجازه را نمی دهند . و اگر از او اطاعت و تبعیت نشود منافات با قرض خدا در ارسال رسل دارد ، چرا که بایستی مطلقا از رسل تبعیت کرد . و این در هنگامی است که دانسته شود صادر شده از فرستاده معصیت است . ولی اگر دانسته نشود که صادر شده از او معصیت است یا نه و یا احتمال و شک وجود داشته باشد پس تبعیت واجب نیست به خاطر احتمال معصیت و خطا و در این هنگام فائده بعثت از بین می رود . و اگر کسی بگوید که این تنها عصمت در حال بعثت را ثابت می کند می گوییم که اگر قبل از بعثت احتمال عصیان و خطا و کذب و فراموشی باشد چگونه می توان بعد از بعثت این احتمال را نادیده گرفت ، شاید او به دروغ می گوید که نبی است و یا در ابلاغ دچار نسیان و خطا می شود . و اگر این گونه باشد نقض غرض است .

ج ) شبهه ذنب در انبیا

ذنب سه قسمت است :

1 - تخلف از قوانین خدا و یا کسی که خدا او را مورد امضا قرار داده ، که این کار حرام است و این کار از رسول و نبی و امام محال است به دلیل آنچه که گذشت .

2 - ذنب اخلاقی باشد ، و این مشخص است که شان نبی بالاتر از این است و قرآن به آن تصریح کرده است .

و انک لعلی خلق عظیم . قلم - 4

و انهم عندنا لمن المصطفین الاخیار .

و جعلناهم ائمه یهدون بامرنا و اوحینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصلواه و ایتاء الزکوه و کانوا لنا عابدین . انبیائ - 73

لقد کان فی رسول الله اسوه الحسنه . احزاب - 21

3 - گاهی فعلی نزد مقربین و محبین گناه و ذنب است ، بدون این که آن کار حرام و یا مکروه باشد ، بلکه می شود عمل مباحی نزد آنها ذنب به حساب بیاید . و این هم بسته به مرتبه مقربین و محبین دارد . و هنگامی که آنکار را انجام دهند خود را مقصر و گناه کار در نزد خدا می دانند و به همین دلیل توبه می کنند و استغفار می کنند ، که نمونه آن در ادئیه زیاد است . و از این جهت است که می گویند حسنات الابرار سیئات المقربین .

ترجمه آزاد از کتاب بدایه المعارف الالهیه (به همراه کمی اضافات از خودم) - آقای محسن خرازی - در شرح عقائد الامامیه تالیف مرحوم علامه مظفر - جزء اول